BROZ SIMONI

( MONOGRAFI )

“ Zek Jakini ish kenë idhnaku
Per nji dekik i luejti gjaku,
Rrok’ martinen per kondaku,
E çoftë Zoti, ku kjoft’haku… “

POPULLI

PARATHËNIE

K
a shumë vite që marr e jap me vehtën që të shkruaj diçka për kaçakun çorapkuq, Zek Jakinin e Beltojës, por një ndiesi e brendshme me ndalonte e më thoshte: “ Ka kush të merret me këtë punë, çka po të duhet…”
Mirëpo mëllani i mbledhur kohë pas kohësh erdh e u bë i pakapërdishëm, kështu që nisa të shkruaj, dalë ku të dalë, fundi.
Të them të vërtetën, bëmat e Zek Jakinit i kisha dëgjuar që fëmijë kur ruaja bagëtitë, ku ndonjë burrë në moshë na tregonte se si kishte luftuar, po nuk kuptonim gjë, na dukej punë boshe si lojrat tona që bënim me njëri – tjetrin.
Ajo që më nxiti t’i futem me mish e shpirt pasqyrimit të bëmave të Zekës, qe një monografi që pati dalë për Haxhi Qamilin, një “udhëheqës” rrebelësh kundër forcave të qeverisë së Princ Vidit në vitin 1914. Megjithëse ngjarja me zhelavuqat e Haxhiut kishte ndodhur nja dhjetë vite më vonë se vrasja e Zekës, turbullirat vazhdonin në Shqipëri.
Në librin “ Folklori shqiptar”, tekst mësimor për shkollat e larta, botim i vitit 1972, për rebelin Haxhi “efendi “ Qamilin, ishin përshkruar gjërë e gjatë bëmat monstra të tipit kamikaz , të cilët, gjoja na luftuakan bashibuzukët e pasanikët çifligarë të Shqipërisë së asaj kohe, prandaj edhe na paskësh gjetur mbështetje në popull.
“ Trimërinë” e “ heroizmat” e qamil agës, i kishte ngritur deri në qiell edhe pilati i shqiptarëve, Enver Hoxha i cili shkruante se “ rebelizmi i Haxhi Qamilit ishte një luftë klase… e nuk ishte çështje feje as çështje e mbrojtjes së një farë Perandorie Turke…”1)
Mirëpo unë e dija fort mirë “heroizmin” e tij, se kisha lexuar, madje edhe mësuar përmendsh që në klasët e ulëta të shkollës fillore, një poezi të poetit Ali Asllani ku, mes të tjerave, flitej për një parullë që përdornin rebelët e cila thoshte : “ Duem, duem Babën ( Sulltanin, shenimi im ) përsëri dhe: “ Sot në Vlorë e për pak ditë e për Gjirit.” 2)
Për Haxhiun këndohej plot nostalgji edhe një palokëngë pseudorapsodike fjalët e së cilës thonin në formën e një betimi: “ Pasha Din’ e fen’ e Tij, / S’fali vakth e s’hy n’xhamī, / Pa prū turkun edhe nji herë n’Shqipni…”
Dhe thoja me vete: “ Kur ky njeri, me emrin Haxhi, është përjetësuar në libra e tekste këngësh, për poshtërsi dhe është ngritur në “art” duke luftuar ndaj bashkëvëllezërve të një gjaku, që t’mos e sundonte një “kaurr”, Princ Vidi, po Zek Jakini i Beltojës, pse të lihej në hije kur ka luftuar e rënë për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarit që t’ mos u nënshtrohej nomeve e rregullave të pushtuesit otoman që, sipas fjalëve të këngës e gojëdhënës, kishte asgjësuar një kriminel turkoshak me emrin Kurt Beg Çela, që i sherbente me devotshmëri pushtuesit?! A, ndoshta, heroizmi i një fshatari të thjeshtë, me emrin Zek është marrë si një lajthitje djaloshare e çastit e jo e mirëparashikuar?!
Pyesja aty – këtu nëpër burra të moçëm që e kishin njohur Zekën, gruan, vëllain e vajzat e tij e më thonin, ndoshta nga frika :

Artikull te gazeta “Shqipnia etnike” ku u publikua për herë të parë,Zek Jakini në 100- vjetorin e vrasjes, 2004.

- Lë, or ti, çka po të duhet me i qit zavalle kresë me Zekën, apo s’ke me se merresh?! Ai kaçak ferrash ka kenë… Ia pati ngjit ( nxjerrë ) nji kangë kush e di se cili rrogtar ( flitej se një mirditor, rrogtar, me emrin, Gjon Kabashi krijonte këngë për cilindo që i thoje, veç ta paguaje, shenimi im) që ka ruejt dhitë e berret e katundit…
E unë pata heshtur si t’më kishte rënë ujët e valë, pak nga frika e diktaturës që i “peshonte” mirë e mirë rastet e krijimeve e shumë nga droja se mos po nxisja ndonjë hakmarrje primitive, mëqë kënga nuk këndohej hapur në festivale folklorike të organizuara nga shteti i asaj kohe. Po, të them të drejtën me dorë në zemër, dëshira për ta publikuar heroizmin e Zekës, më nxiste vazhdimisht e s’gjeja qetësi shpirtërore, mëqë materialin e kisha gangull të mbledhur e të skeduar në dhjetra faqe dorëshkrim.
Në vitet e demokracisë, kur filluan të dilnin në dritë shumë të fshehta që pëshpëriteshin në kohën e diktaturës, një shoku im, drejtor në Muzeun e Shkodrës, M. Q, me të cilin e kisha bashkëbiseduar një herë e një kohë motivin e këngës së “ Zek Jakinit”, më tha:
- E di se kishe pasur të drejtë për atë Zekën i cili paskësh qenë një nacionalist dhe se kishte asgjesuar një ushtarak të lartë turk…- Të pata thënë se duhej të ketë diçka të vërtetë përderi sa i këndohet kënga edhe në ditët e sotme. Të kishte qenë pa vlera, jo kënga, por as emri nuk do t’i ishte përmendur, - dhe nxorri nga një dosje me ngjyrë të gjelbër, dy – tri letra format të shkruara në kompiutër të cilat i kishte nxjerrë në Arkivin Qendror të Shtetit në Tiranë.
Aty shkruhej:
“ Ditaret e Nazuh e Tahir Dizdarit.
AQSH, Fondi: Koleksione Dokumentesh ( para 1912-ës)
Dosja 915
Viti, 1903.
Ka 65 fletë, fillon me 15 mars 1903 deri me 8 nandor 1912.
Në faqën 3 të atyre fletëve kishte, të shenuar me laps: “ Vlen të përmendet me mirënjohje autori i këtyre shenimeve, Nazuh Dizdari i cili tue qenë njohës i thellë i historisë së qyetit të Shkodrës, qe marrë në sherbim si interpret prej Konsullatës së Austro – Hungarisë në Shkodër. Është një nga shtëpitë e para në Shkodër. Shenimet në këtë fletore mund të konsiderohen të sigurta, pse Nazuh Dizdari ishte në dijeni te tana “ ngjarjeve”, mbasi këto ose i mblidhte vetë, ose i merrte nga Konsullata, e cila kishte agjentët e vet të informacionit.”

“Ditari”( 1903 – 1912 ) i Nazuh e Tahir Dizdari

Unë u interesova edhe më tej për autorët dhe, në një Sesion Shkencor të organizuar nga Muzeu Historik i Shkodrës, dëgjova një kumtesë, për Nazuh Dizdarin (1858 - ? ) dhe Tahir Dizdarin ( 1900 – 1972 ) . Madje, ky i fundit, Tahiri ishte bashkëautor i një “Fjalori të Orientalizmave”, çka do të thotë se nuk ishte një shenimmbajtës doçkado, por intelektual i thekur.
Unë e kam përdorur përcaktorin “ kaçak” me kuptimin e mirë të fjalës në titullin e monografisë, sepse edhe në historiografinë tonë flitet për “ kryengritje individuale”, kaçakësh ose “komita” sepse ata, vërtetë, të paknaqur nga realiteti i kohës, ngrinin krye kundër padrejtësive pa u munduar fare që të krijonin ndonjë “ çetë” si ishte ajo e Çerçiz Topullit ( 1908) në Jug të Shqipërisë, të Zylyftar Podës shumë vite më parë, 1831, etj.
Po, tradita e kryengritjeve antiosmane nuk pushoi asnjëherë si në Jug ashtu edhe në Veri, e populli u këndoi heroizmave e qendresës së atyre “ kaçakëve” e “ komitëve”, si do ta shohim në këtë monografi për Zek Jakinin.



Kanga e Zek Jakinit, te “Zana Popullore” 1933
Kasem Taipi

BELTOJA, VENDBANIM I HERSHËM I FORTIFIKUAR ILIR

B
eltoja është fshat jo i vogël, ngjeshur rrëzë kodrës deltinore, me të njëjtin emër. Shtrihet pjerrtas kodrës në pjesën juglindore të Kalasë së Shkodrës, rreth 3-4 km. larg saj, në buzë të autostradës Shkodër – Tiranë.
Përmendet në historiografinë shqiptare që në periudhën e hershme paraqytetare dhe i përket fazës së parë të hekurit në shekujt: XI – VIII – VII para Krishtit. Ka qenë vend i fortifikuar si Kalaja e Gajtanit, Shkodrës dhe Danjës 3)
Gjëndet si emërtim dhe vendbanim në “ Regjistrin e Kadastrës dhe Koncesioneve për rrethin e Shkodrës, 1416 – 1417 “.
Në vitin 1407 emërtohej “Beltomi”, ku sundimtar i fshatit ishte një farë Andrea Spani e bij. 4)
Përsa i përket etimologjisë, disa studiues e bien si emër Hyjnish, nga Baal + Tay që do të thotë: “ Hyjnia e shkrepjes së rrufesë “. Ky vend, dikur ishte emërtuar: “ Çuka e Ajtojt ( HAY + TAY). 5)
Etimologu i njohur shqiptar, me famë evropiane, Eqerm Çabej shkruan: “ Në atë Kadastër, (Është fjala për Kadastrën që cekem më parë, B.S) edhe Villaklamada Beltonj’ mbase grafi e gabuar për Beltoje- n e sotme afër Shkodrës, emër me reduktim të a-së paratheksore në ë e në e …6)
Dhe vazhdon: Beltojë, Bulticë, si dulfi prej – it, delfino, a-ja paratheksore u shurdhua në ë e kjo u shëndrrua në gegërishtën veriperendimore rregullisht në e khs. baltë, mbëltoj: Beltojë 7)
Si përfundim, toponimin Beltojë, Çabej e bie nga baltë me ato ndryshime fonetike që sollëm më lart.
Në Beltojë, mëqë njihej si vend i hershëm i banuar , ishte ndërtuar kisha e cila luajti një rol shumë të madh për të ruajtur identitetin e popullsisë për t’mos iu nënshtruar pushtuesve të ndryshëm që të mos asimilohej nga ata. Nga ana tjetër, përmes predikimit të priftërinjve në gjuhën shqipe, u bë e mundur që të ruhej jo vetëm si gjuhë e folur, por edhe e shkruar, si do të shohim më poshtë, si një visar i çmuar i njësisë së një kombi.
Në revistën “Leka”, organ i Jezuitëve shkruhej se “ shkollë e kishë janë sinonime”.
Në Beltojë, sipas regjistrit të Arqipeshkvisë së Shkodrës, rezulton që me 21 mars 1704 të jetë mbajtur një Sinod i përgjithshëm dioqezan, nën kryesinë e Imzot Anton Babit, Ipeshkëv i Shkodrës.
Në atë Sinot u tha: “ Kush nuk di të shkruaj, të jetë i detyruar ta bëjë nga të afërt që dinë shkrim e këndim.”
Kjo gjë tregon se banorët e fshatit nuk ishin analfabetë, përderi sa duhej të nënshkruhej nga nuni ose nuna në rast të mbajtjes së fëmijës në pagëzim.
Nga ana tjetër kleri katolik e kisha, në përgjithësi mundoheshin që, përmes vështirësive të mëdha, në kushtet e pushtimit otoman të bënte edhe një farë organizimi si për vete , ashtu edhe për komuntetin e besimtarëve katolikë.
Në Sinodin e Beltojës, të vitit 1704 9), jepen udhëzime për sherbimet e famullitarit si bari i “ kopesë njerëzor”. Vetëm një vit më parë, me 1703 ishte mbledhur “ Kuvendi i Arbërit” në Mërqi të Lezhës, vetëm pak kilometra nga Beltoja ku ishte folë më tepër për çështje kulturore, për alfabetin, por edhe frenoi konvertimet e shqiptarëve në fenë islame, një dukuri që kishte marrë përmasa kombëtare, ku me ryshat e dhurata e ku me forcë. Dihet tash më se, pas pushtimit turk, vetëm nëpër kisha e manastire ose në këngët popullore kishin mbetur gjurmët e lumnueshme të lirisë, sepse tjetërkund i mbuloi zia anadollake.
Beltoja kishte aso kohe një Katedrale, prandaj mbahej Sinodi ashtu si në Shkodër, në Kasena, në Obot. 10)
Nuk kishin kaluar vetëm se pak ditë nga “pushtimi” i Shqipërisë nga komunistët e Enver Hoxhës kur ,…” me 14 janar 1945, në fshatin Beltojë dhe pikërisht në oborrin e kishës së saj, u grumblluan një shumicë burrash të armatosur nga katundet: Trush, Berdicë, Melgush, Mali Kolaj e Ana e Malit të gatshëm për të mësymë Shkodrën të primë nga: Halil Kazazi e Dedë Shabani” 11), - lexojmë në librin, “ Në gjurmët e një ditari”. Ishte kryengritja e parë antikomuniste në Shqipëri, por që dështoi e shumë pjesmarrës u pushkauan pa gjyq.
Beltoja është fshati që nxorri figura të ndritura që lanë gjurmë në historinë e Shqipërisë, siç qe Hamz Kazazi ( 1799 – 1859 ).
“… gojëdhëna popullore tregon të ardhur prej katundit Beltojë të rrethit Shkodër dhe babës a gjyshit të tij i kanë thanë “Gjin” 12),- lexojmë në shenimet disavjeçare të studiuesit H. Bushati.
Në Beltojë u lind intelektuali Gaspër Beltoja ( 1871 – 1947 ) i cili “… botoi programe shkollore në vitet 1919 – 1920 në bazë të atyre që përdorte shkolla austriake.” 13)

Ftesë nga komisioni i dhënies së Titullit dom Mikel Gjergjit

Nuk mund të lëmë pa përmendur birin e denjë të këtij fshati, martirin e fesë së krishterë, priftin e përvuajtur, dom Mikel Gjergji ( 1935 – 1974 ) që u pushkatua faqe popullit nga diktatura komuniste sepse deshi Fe e Atdhe. Emri i tij nderon sot shkollën e fshatit , ndërsa ai gëzon titullin e lartë: “Qytetar nderi”.14)
Nga Beltoja ishte dhe humoristi , karikaturisti e anekdotisti, Shtjefen Palushi që me majën e lapsit të tij karakaturoi njerëzit e veset e tyre të mbrapshta që shëmtonin shoqërinë. Do të kalojnë vite e emri i Shtjefnit s’ka për t’u harruar, se barcaletat e tij janë përjetësuar në gojën e brezave që i trashëgojnë gojë më gojë.




Kanga e Kurt Begj Çelës te “Zana e Matit”, K. Ulqini, 1967

KUSHTET HISTORIKE E SOCIAL – POLITIKE KUR U LIND ZEK JAKINI

M
endohet dhe duhet të jetë e saktë se Zeka u lind në mars, pak para se të organizohej Lidhja e Prizërenit e cila i zhvilloi punimet në Medresenë e Mehmet Pashës, me 10 qershor 1878.
Them se duhet të jetë lindur në mars, mëqë në këtë muaj është dita e emrit të Sh’na Zefit dhe në traditën e popullsisë katolike është që fëmijës së posalindur, mundësisht, t’i vihet një emër shenjti i cili mund të përkujtohet ato ditë. Kështu, dita e Shenjtit që përmendëm bie me 19 mars, prandaj dhe djalin e dytë të Jakin Tushës e pagëzuan Zekë që është sinonim me emrin Zef.
Mendohet, sipas gojëdhënës, që të parët e Zekës të kenë ardhur në Beltojë nga fshati Ndrejaj i Shoshit të Dukagjinit, rreth vitit 1762 sipas një përllogaritjeje shkencore, një brez fisi i barabartë me 30 vjet ose tre breza, 100 vjet. Po sipas asaj gojëdhënë (“… gojëdhëna duhet marrë shumë në konsiderate,” -shkruan prifti Frang Bardhi ( 1606 – 1643 ), - kur duam të shkruajmë histori), i pari i fisit të Zekës që pati zbritur në Beltojë, e pati emrin Pashko.
Lindja e Zekës u përshëndet me një të shtënë pushke si qe tradita ndër shqiptarë kur lindej djalë. Si thamë më lart, trashëgimtari i jakinëve u lind në prag të Lidhjes… që u mblodh në Prizëren e pikrisht në medrese për t’i zgjatur jetën Perandorisë turke, gjoja në emër të mbrojtjes nga shovenistët fqinj : sllav e grek, por që popullit tonë i kushtoi shtrenjtë, sepse fqinjtë u çliruan nga terri i pushtuesve turq shumë vite para nesh, jo se ishin më trima e liridashës, por se nuk gëzonin ato privilegje e dhurata si i kishin pranuar “pashallarët” shqiptarë.
“ Udhëheqësit e lëvizjes kombëtare që prej vitit 1878… synonin me sigurue nji qeverim pakashumë të kufizuem për krahinat shqiptare në suazën e Perandorisë Otomane.”15)
Ajo Lidhje pati edhe meritat e veta të cilat s’duhen mohuar, sepse udhëhoqi lëvizjen nacionalçlirimtare dhe luftën për autonomi gjatë viteve 1878 – 1881, por jo ashtu si e parafytyronin Rilindasit tanë apo si e ka pasqyruar historiografia komuniste se gjoja ishte vepër e “proletarëve”.
Lidhja e Prizernit, në origjinal, “Xhemieti Ihtilahti Islamie” që do të thotë në shqip: “Bashkimi i Islamëve të vërtetë të Ballkanit”, - shkruhej në një gazetë të kohës që dilte në Çikago, ku autori sqaronte se shqiptarët mund të quhen: “ turko – albanët”, gegë. Prandaj dhe akademiku Rexhep Qosja, me sa duket, jo më kot ngulmon në pohimin e tij për “gjysëmidentitet” të shqiptarëve!
Po për çudi, “…një vit pas asaj Lidhjeje, me 7 janar 1879, valiu i Shkodrës, Hysen Pasha bashkë me gjeneralin e brigatës Riza Haki Pasha, thirrën Këshillin e Degës së Shkodrës dhe deputetët e Podgoricës dhe u njoftuan që qeveria kishte urdhndue me zbatue artikullin 28 të Traktatit, i cili i epte Malit të Zi: Shpuzën, Podgoricën e Zhabjakun,”16)
Dihet se në ato vite plasën kryengritje në gjithë veriun e Shqipërisë për t’i mbrojtur me gjak ato krahina shqiptare që Zoti i kishte falë për shqiptarët e të tjerët donin t’i dhuronin… Në atë rast, nacionalistët shqiptarë, kreshnikë të maleve, rrokën armët për t’u shkëputur nga mjerimi otoman. Këtë e bënë “…të primun nga kisha e tyne kombëtare dhe të ndihmuar nga shtetet e mëdha që e bënë këtë: kush për mëshirë e kush për arsye interesi”17)
Me krismën e pushkëve për liri që të zhduknin turkoshakët, hidhte hapat e parë Zeka, i cili që në rini u mëkua me urrejtje ndaj zaptuesit.
Tregojnë se Zeka ishte që fëmijë shumë i zhdërvjellët, zhapi i vërtetë, impulsiv e idhnak. Shpesh nëna e tij, Drandja e këshillonte që të mos tandohej me moshatarët e vet, t’i donte e respektonte. Ai, rritur nën hijën e kishës së fshatit, jo më larg se njëqind metra, qe edhe fetar e i përkushtuar që të ndihmonte priftin kur lëvizte sa në një famulli në një tjetër ku duhej të meshonte, sepse aso kohe kishte filluar të ndihej mungesa e priftërinjve për të çuar meshë, megjithëse pushtuesit turq, një pjesë të kishave, i kishin rrafshuar ose i kishin kthyer në xhamí.
Po të ndjekim pemën gjenealogjike të fiseve në Beltojë, do të konstatonim pa farë zori se aty nuk ka pasur kurrfarë skizme si po ndodhte në fshatra e krahina të tëra të vendit. Nuk kishte popullsi të “fshehur” a laramane si ishin detyruar shqiptarët të vepronin për të mbijetuar.
Thuhet se Zeka shpesh e shoqëronte priftin e Hotit që të mos i ndodhte gjë kur shtegtonte nga njëri fshat malor në tjetrin, madje shpesh edhe kryente sherbesën fetare gjatë celebrimit të meshës. 18)
Sa merret vesh, Zeka atje në malësi, takohej edhe me kryengritës që luftonin dy armiq njëherësh, shkjaun e turkun. Kontakti me ata, rriti te i riu Zekë ndjenjën kombëtare, të dashurisë për vendin e urrejtjen ndaj të huajve pushtues. Për këtë eveniment, një fshatar nga Beltoja, Z.J. më thoshte se kishte parë me sytë e tij një fotografi ku Zeka kishte dalë bashkë me një kryengritës malësor në Cetinë ku kishte pozuar me një hutë që mbushej nga gryka, ndërsa belin ia qarkonte një gjerdan fishekësh. Shoku i tij i armatosur, ishte nga Rrapsh Stare i Hotit të Malësisë së Madhe. Mbase mund të jetë koha kur krerë të Malësisë qenë lidhur besa – besë me krerë të Malit të Zi për një luftë të përbashkët kundër turqve, me kushtin që Knjazi i Malit të Zi t’u jepte armë, por që malësorët e atyre anëve mbetën me gisht në gojë nga premtimet e Knjazit që rrinte me sy hapur e veshçelët, hë se kur po zbrapsej turku që të zgrapste për vete ndonjë copë nga trojet shqiptare.
Zeka, në rininë e tij, pati një ngatrresë brenda fshatit te vendi i quajtur: “Te vidhat”në Beltojë dhe pati shpëtuar për qime të flokut nga një pritë ( “Prita të vret”,- thotë populli ), me hjeksi ku Zeka jo vetëm shpëtoi, po vrau kundërshtarin për flakë të pushkës. Lajmi gobzi u mbajt i fshehur për ngjarjen, mëqë ai i “pritës”, nga vrasës ishte kthyer në i vrarë, dhe që u mor vesh vetëm pas tri ditësh kur filloi t’i vinte era vendit ku kishte mbetur.
Thuhet se Zeka shpesh shoqëronte karvane tregtarësh që t’i ruante nga grabitës mirditorë. I shoqëronte deri te Hani i Barbullushit ku bujtnin atë natë e të nesërmën udhëtonin për në Jug të Shqipërisë e më tej. Zeka ishte bujk i mirë, qejfli toroçash për t’i zënë në qerr ose punuar arën. Shpesh shkonte e bluante deri në Gomsiqe afër “jakajve” ku kishte mullinj uji. Mullinj të atillë, uji, kishte edhe në Vrakë, Mbishkodër, po, për të shkuar atje, duhej të kalonte nëpër qytet që ishte me shumë rrezik për një “ rrebel” të pandreqshëm si qe Zeka për pushtetarët e tagrambledhësit.
Sapo kishte mbushur të njëzetat, Zekën e martuan me shkuesi për Lezen nga Jubani që rridhte nga fisi i Gjurajve të atij fshati. Pas asaj martese të shenjtë, Zoti i fali njërën pas tjetrës dy vajza: Dranden që ia fali emrin e gjyshja, nana e Zekës dhe Tonen. Drandja ka qenë martuar ne Berdicë të Madhe për Gegë Pemën, ndërsa më të voglën e martuan në Bushat te Gjon Kola.
Zeka qe njeri dashamir dhe kuvendar me bashkëfshatarët, por më përzemër që edhe i ngjiste biseda, ka qenë Kin Paloka.
Motra e Zekës, Rukja, ka qenë martuar në Kosmaç.



TAKIMI HUTË PËR HUTË ME KALORËSIN E XHANDARMËRISË TURKE

Z
eka, me bëmat e tij, ku me dashje e qellim të caktuar, kishte rënë në sy të Hyqymetit të asaj kohe, prandaj xhandarët turq pritnin rastin e volitshëm që ta mbërthenin e burgosnin, por atë e ruante gjithë fshati, sepse, sa herë taksambledhësit kërkonin xhelep për bagëti e prodhime, Zeka përballej me ta, madje edhe i kërcënonte, po gjithmonë nën shpresën e ndihmën e bashkëfshatarëve. Shteti i asaj kohe, nuk kishte shumë pretendime për ata që i shërbenin, madje shpesh u jepte grada, bash, atyre që e kundërshtonin, por Zekën s’e mashtruan as me grada e as me tituj nderi, mbeti gjithmonë një kundërshtar i pandreqshëm. Kishte në zemër një urrejtje biologjike, sidomos për taksëmbledhësit, sepse ishin të padrejtë, favorizonin njerëzit që njihnin ose ku merrnin ryshat nën dorë.
Shumë fshatarë të katundeve përreth kishin pranuar të konvertoheshin në fenë e pushtuesit vetëm e vetëm që t’i lehtësonin nga taksat e puna angari, ndërsa Zeka e përbuzte me gjithë zemër një “liri” të atillë, sepse e dinte se, heret a vonë, do t’u nënshtrohej taksave si gjithë të tjerët, se armikut, si zakon që e kishte shqiptari, bukën para ia shtronte, por, për të besuar, nuk i besonte.
Mbretëresha e Maleve, apo Lulja “Durham” si e quanin në Shkodër Edith Durham shkruan në shenimet e veta: “ Porsa filluan të krishterët nga kryengritjet, Bedri Pasha, në atë kohë Vali i Shkodrës, … shpalli një luftë të shenjtë dhe u bëri thirrje myslimanëve të Shkodrës dhe të rretheve që të ngriheshin për të mbrojtur fenë.”19)
Në këto kushte, kur Valia turk donte të fuste përçarjen fetare ndërmjet shqiptarëve të një gjaku, që ia kishin respektuar fenë njëri – tjetrit si të barabartë, mardhëniet ndërmjet shqiptarëve të të dy besimeve, u acaruan me turqit. Dita – ditës ndigjoheshin acarime e përplasje me armë sa në një krahinë në tjetrën.
Kështu, në vitin 1902, mbasi fshatarët e Beltojës kishin kryer së mbledhuri drithin që për atë vit s’kishte qenë i bereqetshëm, ia mbërritën suvaritë bashkë me xhandarët, për të mbledhur xhelepin e prodhimit, po fshatarët, të irrituar, e kishin bërë me besa – besë që për atë vit, të mos paguanin asnjë kokërr. Drithi, sipas përllogaritjeve të fshatarëve, nuk do t’u mjaftonte për bukë deri të korreshin të mbjellat e tjera, kështu që i pari nga të paknaqurit qe Zek Jakini i Jakin Tushës i cili ditën me diell, kishte nxjerrë pushkën vrastare dhe kishte goditur në dërrasë të krahërorit kalorësin e xhandarmërisë turke. Vrasja nga një i ri që deri atëherë s’i ishte dëgjuar zëri, bëri bujë edhe në Hyqymet e mbarë krahinat e vendit. Madje, kronikanët e kohës e futën në Ditarin e tyre, si një ngjarje që rrallë kishte ndodhur në Nënshkodër. Aty shkruhej:
“ 27 dhetor 1904,
Zek Jakini nga Beltoja, që këtu e dy vjet ma parë kishte vrarë kalorësin e xhandarmarisë Sulejman Benë e që, pas kësaj vrasje, qe arratisur bashkë me Markun nga malësia e Pultit, po që asht vendosun në katundin, Melqas…”20)

ZEKA I PAPAJTUESHËM ME QEVERITARËT TURQ

P
as Lidhjes së Prizërenit, nacionalistët shqipatrë të të dy elementeve: myslimanë e katolikë, shtërnguan armët e dolën në mal nga paknaqësitë që sollën sjelljet despotike të Sulltanit të Kuq, Abdyl Hamiti.
Shpërndarja e Lidhjes shkaktoi një pezmatim të madh tek njerëzit e ndershëm, liridashës e nacionalistë. Intelektualë e patriotë shqipatrë që jetonin në mërgim dhe që ishin larguar nga vendlindja për arsye të ndryshme, politike e ekonomike, filluan të propagandonin nëpërmjet shkrimeve të tyre të lira, si: në Rumani, Bullgari, Maqedoni etj., idetë e revolucionit frëng që aso kohe po përhapeshin në mbarë Evropën.
Në Shqipëri, ashtu si në vende të tjera të Gadishullit Ballkanik, kryqi e flamuri u bënë një që të shkëputëshin nga pushtimi i gjatë turk. Karakteristikë e shqiptarëve, aso kohe ishte se ata, më parë e ndienin vetën trashëgimtarë të Gjergj Kastriotit që kishte luftuar e drejtuar shqiptarët për 25 vite kundër turkut, mandej myslimanë, katolikë apo ortodoksë.
Vjersha “kushtrim” e Pashko Vas Shkodranit, “O moj Shqypni” qarkullonte si pamflet politik në mbarë Atdheun që të ngrihej populli në luftë për të zhdukur gjendjen e mjeruar ku e kishin futur ndasitë fetare, interesat e ngushta vetiake, kapriçiot fisnore etj. Në atë poezi bëhej e qartë gjendja e mjeruar e vendit ku thuhej: “ Shqypja emnin e ka pasë,/ po njitash i kje harrue,/ bini djem, Zotyn jua dhashtë,/ për ndë daçi me fitue!”
Në artikujt që dilnin te “ Shqypnia dhe Shqyptarët”, Poeti i Rilindjes Kombëtare, Pashkoja shkruante gati në formë elegjiake për gjendjen e mjeruar ekonomike e politike të shqiptarëve ku u bënte thirrje për bashkim kombëtar, mbi ndasitë fetare e ato krahinore. Ai bënte këtë thirrje: “ Para se t’humbet kështy Shqypnija, / me pushkë në dorë le të desë trimnia!”- me shpresën e pashuar se rodi i shqiptarit nuk e kishte humbur trimërin e të parëve të vet.
Zemërimi i popullsisë u nxit edhe më shumë nga mashtrimi që osmanët i bënë popullsisë shqiptare për, gjoja, disa reforma me karakter ekonomik, po, si u mor vesh më vonë, ato premtime s’ishin gjë tjetër veç mashtrime poshtëruese e rrena tipike aziatike, të cilave shqiptarët ua kishin pirë lëngun e dalë për hundësh.
Për kryengritjet shqiptare, gazeta “ Temps”shkruante se trazimet vinë në Shqipëri, nga që shqiptari është mësuar të mos i bindet nomit ( ligjit ), të mos pranojë isllahat ( reformat ), të mos njohë qeverinë qendrore.
Pas vrasjes së Sulejman Beut nga ana e Zekës që bëri bujë në mbarë Veriun e më gjërë, qeveria turke e mëkëmbësit e saj, nuk ndenjën “këmbëturqisht” të bënin “sehir”, por dërguan në Beltojë herëpasherë forca ndëshkimore që nëpërmjet bylykbashllarit ( krahinarit ) të mund ta prangosnin kriminelin me forca të mëdha suvarish e në rast të mos arritjes së qellimit, t’i futej flaka shtëpisë, gjësë së gjallë e pasurisë.
Në një ditë të kthjellët si pika e lotit, suvaritë e paraprirë nga bylykbashi e xhandarmëri si mizë lisi, kanë rrethuar fshatin cep më cep, por s’ kanë gjetur kund as fshatarë, as Zekë, se kishin dalë në mal që të qendronin si u ka hije burrave të Shqipërisë. Ky zhgënjim e mirëorganizim i ka bërë të turfullonin suvaritë e lakejtë e tjerë, prandaj, të irrituar si bagëti të ndërkryera, kanë përlarë kashta, ferra e byk në mullarë para shtëpisë së jakinëve dhe e kanë rrasur brenda ahurit të bagëtive të pafajshme ku i kanë futur një unë të ndezur e flakët kanë përpirë gjithçka.
Pjetri, vëllai i Zekës, që e ndiqte ngjarjen në një sokak jo lark kullës së tij, nga frika se mos suvaritë do t’i futnin flakën gjithë katundit, ka ardhë e është dorëzuar në vend të të vëllait, Zekës.
Në të errur, kur akshami ka mbuluar mal e jalli, janë larguar suvaritë bashkë me Pjetrin e prangosur që e kanë çuar në Shkodër, në hapsanë.
Pavarësisht ngjarjeve që ndodhnin faqe banorëve beltojas, asnjëri prej tyre s’hodhi një llaf të tregonte për fatkeqësinë që u kishte ndodhur jakinëve, po shkonin në punë të vet.
Pasi xhandarët janë larguar me Pjetrin e mbërthyer në pranga, disa suvari, si më të kenun, kanë kthyer dalë të shihnin edhe një herë se mos dukej ndonjë shil i Zekës, por pa dobi. Kanë kërkuar nëpër shtëpitë e fqinjve, madje kanë shikuar edhe në një rrogozë të mbledhur rrumbullak, po nëna e Zekës, që kishte qelluar aty pas djegies së shtëpisë së saj, që qendronte si amazonë e vërtetë, u ka thënë:
- Njeti kërkonie Zekën tem.- Nuk kam rrit evlad që të mshehet nëpër kashta k’nete!
Vonë në mesnatë, bashibuzukët, të trembur nga ndonjë pritë e fshatarëve, kanë mbërritur në Shkodër .
Po gjurulldia e zhurmat përreth Beltojës, s’kanë mejtë deri nadje. Burra e të rinj, gra trimëresha, të irrituar nga shkrumimi i shtëpisë e prangosja e bashkëfshatarit, janë grumbulluar në sukën e kodrës dhe kanë bërë plan që të mësynin burgun e Shkodrës , të zbërthenin dyert e hekurta që të nxirrnin Pjetrin e pafajshëm, po nëna Drande u ka dhënë zemër që të mos merakoseshin për Pjetrin deri sa të ishte gjallë Zeka, se do t’ia merrte hakun njëqindfish.
Me fjalët e nënë Drandës, burrat mustakoça e kapuçbardhë, janë kthyer mërrelshëm në shtëpitë e tyre duke thithur në çibukët e tyre duhan të grirë trashë.
S’ka qenë nevoja të mësyhej Shkodra, se në të zbardhur të dritës, vetë Pjetër Jakini ia ka behur në katund. Lajmi, nën zë, është përhapur sa çel e mbyll sytë .
Po, si kishte ndodhur që një i burgosur të mund të arratisej nga burgu?!
Këtë enigmë e kishte sqaruar vetë Pjetri:
- Sapo ishte errë, rojet i kishin nxjerrë të burgosurit pas darkësh për ajrosje. Të gjithë ishin ordinerë, edhe Pjetrin, mëqë s’kishte vënë dorë mbi suvaritë, po ishte dorëzuar në vend të të vëllait, e kanë quajtur të parrezikshëm. Vendi, ku gjezdisnin të burgosurit, ishte i rrethuar me mur e tela me gjëmba. Pjetri ka vënë rē një pjesë të murit më të ulët që ishte shembur nga agjentët atmosferikë. Duke përfituar nga një hutim i rojeve, ai kishte shkapërcyer mbi telat e rrethimit që gjendej diku në lagjën “Perash”, ishte zvarritur nëpër kanalin e ujërave të zeza që kalonte afër Xhamisë së Kuqe ( sot Xhamia e Bardhë) dhe ishte gjendur në Fushë të Bunës rrafshuar me ujë.
Pavarësisht tamtameve, borive e gjullurdisë së krijuar, ai ka arritur shendosh e mirë në fshatin e lindjes, Beltojë.
I vëllai, Zeka, po atë natë që kishte vrarë Sulejman Ben, kishtë marrë tërmalen për Kastrat, kishte kaluar tebdil nëpër një fushë të rrafshtë, harlisur nga lisa e vērri shekullorë dhe ishte kapur në Brigje të Hotit ku kishte një mikun e tij kryekreje.
E kanë pritur si s’ka më mirë, po Zekës nuk i hahej as i pihej gjë. Kur i zoti i shtëpisë ka marrë vesh shkakun e mërzitjes i paskësh thënë:
- Mos ki dert, shendosh burrat e malësisë, se me ndihmë të Zotit, të gjithë armiqtë do të përfundonin si Sulë dreqi…
Pasi robtë e shtëpisë kanë shkuar në shtroje, kryeshtëpiaku i është afruar Zekës të veshi dhe kanë bashkëbiseduar se si mund ta kapërcenin atë zallamahi që i kishte mbërthyer atë natë të gobshme.
Zeka, që kishte besim në forcat e veta, i kishte thënë që të mos kishte merak, se bashkë me malësorët që s’kishin njohur kurrë nënshtrim as nga krajli e as nga mbreti, do t’ia dilnin që ta nxirrnin jashtë halldupin shallvaregjërë që ishte plagosur e egërsuar duke dërguar në krahinat kryengritëse batalione ndeshkimore.
Pas disa ditësh, në Malësi kishte mbërritur kasneci nga fusha dhe kishte dhënë lajmin e burgosjes së Pjetrit dhe arratisjes së tij nga burgu.
Zeka nuk ishte çuditur, se e dinte ç’vëlla kishte, megjithate ka marrë rrugën për në Beltojë që, për çdo të papritur, të gjendej aty. Miku e ka përcjellë deri në Fushë të Shtoit. Aty i kanë shtërnguar duart e dhënë besën njëri – tjetrit që ta ndihmonin për çdo fatkeqësi, madje kreshniku i maleve i ka dhënë Zekës një pushkë të gjatë që e kishte blerë 12 napolona, po Zeka s’ka pranuar ta ndërronte me hutën e tij që ia kishte zbardhur faqën atë ditë që kishte goditur për vdekje Sulejman Beun. Me pushkën e vet, hedhur krahëqafë dhe një japanxhë leshi që gjithmonë e merrte me vete dhe e mbante në shpinë si samar, ka mbërritur natën në Berdicë të Sipërme ku ka kaluar natën te dajat. Natën tjetër i ka bërë me dije të vëllait që të dilnin kaçakë në mal. Tash e mbrapa dy vëllezërit e kalonin jetën si gjarpëri nën gur, të pasigurtë.
Gjatë atyre ditëve, në Shqipëri e gjithë Ballkanin po ndodhnin trazira e përleshje të përgjakshme me forcat pushtuese turke që s’e ndienin aspak veten të qetë . “ Grindja ruso – japoneze që kishte ardhur duke u acaruar gjithnjë e më shumë, çoi në shpërthimin e papritur të luftës në shkurt të vitit 1904. Kësisoj ndryshoi krejt çështja e Ballkanit.”21)
Gjatë atij viti kishin ndodhur shumë ndryshime edhe në kampin turk. Xhonturqit, duke parë e kuptuar se po u rrëshqiste toka nën këmbë, se kryengritjet antiosmane kishin marrë përmasa të gjëra në mbarë Shqipërinë, që kërkonin të shkëputeshin një herë e mirë nga Turqia, menduan të bënin disa lëshime mashtruese ndaj të paknaqurve nga regjimi turk, por që nuk i kishin lyer duart me gjak. Amenduan një ligj amnistie për të gjithë. Nga ajo amnisti përfitoi edhe Pjetër Jakini që u kthye në shtëpi, ndërsa për Zekën e pandreqshëm, që ishte shpallur kriminel e denuar në mungesë, vazhdoi jeta e kaçakut.
Ato ditë “ndryshimesh”, vajzat e Zekës bashkë me të ëmën kishin shkuar te dajat në Juban.
Në këto kushte populli s’mund të priste ç’do të thoshte politika xhonturke. Ishin momente vendimtare për veprim. Gjatë atyre viteve, “xhonturqit u munduan të krijonin edhe një alfabet shqip, po me shkronja arabe duke propoganduar se shkronjat latine ishin punë e dreqit kundër Kuranit 22) dhe se me kulturën e tyre do t’i kundërviheshin kulturës qindravjeçare romake.
Zemërimi popullor po merrte përmasa pakënaqësie. Me dashjen apo pa dashjen e sundimtarëve turq, patriotë të ndryshëm në Nënshkodër shpejtuan të hapnin shkolla shqipe mbi bazën e alfabetit latin, para se të vendoseshin shkronjat kalangerçe e shtremaluqe arabe me të cilat do të shkruhej gjuha e bukur shqipe për të cilën kishin dhënë ndihmesë shkrimtarët shqiptarë nga radhët e klerit katolik, si qenë: Buzuku, Bardhi, Budi e Bogdani. Aso kohe shoqëria “Agimi” që drejtohej nga Nd. Mjeda, kishte filluar të shtypte tekste për shkollat fillore.
Kështu, në vitin 1903 ishte hapur një shkollë shqipe në Dajç të Bregut të Bunës me mësues Shtjefën Maçi, në Barbullush u hap me 1904 po një shkollë tjetër që pati për mësues birin e fshatit të tyre, Lush Kola. “Mëqë përhapte ide nacionale, shpejt mësuesi u pushua nga puna. Po atë vit u hap edhe në Bushat një shkollë që pati për mësues Hil Agostinin.” 23)
Gjatë atyre viteve po ndodhnin ndryshime të papara në Nënshkodër. Zek Jakini vazhdonte të përgjonte e ndiqte syhapur ndryshimet që po ndodhnin dita - ditës. Nuk e zinte vendi – vend gjatë atyre ditëve. Flinte sa te një mik, te një dashamir ku e gjente derën çelë sa herë ua mësynte. Fshatarët e kishin për nder të strehonin një kryengritës që kishte luftuar e vrarë taksambledhësin turk që ua kishte sjellë shpirtin në majë të hundës me padrejtësitë e poshtërsitë e tij.
Ishte natë e ftohtë dimri, dhjetor1904. Dëbora kishte mbuluar dheun çmos ndonjëherë gjatë atyre dimrave. Hejtë e ngrirë akull si gjarprinj të hollë dredha – dredha, zbritnin nga pullazet e shtëpive përdhese gjersa ciknin tokën.
Zek Jakini fill i vetëm kishte vendosur ta kalonte natën e Këshnellave, festën më të shtrenjtë të krishterëve, në shtëpinë e probatinit të tij, Kol Gjoni. Ishte një rast i veçantë për Zekën e shumëkend, sepse, tradicionalisht, kjo natë e madhe e Kirishtlindjes çdo katolik duhej ta zinte në shtëpinë e vet e të festonte me pjestarët e familjës.
Shoqëria e gjatë e njohja e karakterit të njëri – tjetrit, e Kolës me Zekën, kishin çuar deri atje marrëdhëniet e tyre, sa të bëheshin vëllezër – gishti, një dukuri e kahmotshme ndërmjet shqiptarëve për të forcuar marëdhëniet, por edhe për të vënë një farë pengese në krushqi, sepse jo vetëm vëllai i gishtit, apo probatini ishin të lidhur ndërmjet atyre që kishin pirë gjakun, por edhe vëllezërit e motrat e tyre, aty e mbrapa do t’ishin njëlloj. Kjo dukuri bëhej, jo vetëm ndërmjet të rinjve të një feje, por edhe të feve të ndryshme, d.m.th një katolik, mund të bëhej vëlla gishti me një mysliman, po në këtë rast, ndryshonte puna, sepse gjakut i hidhej pak sheqer, ndersa, po të ishin të një feje, gjaku pihej ashtu si dilte i pastër nga gishti i shpuar me gjilpërë, pasi ishte shtërnguar me tojë maja e tij.
Probatini i Zekës a vëllami, si i thonë nga Jugu, banonte në Bushat. Para disa ditësh, aty kishte ndodhur një ngjarje e pahijshme, një revoltë popullore, sepse fshatarët ishin pezmatuar nga një vendim i padrejtë i taksambledhësit që, nuk dihej nëse e kishte bërë në kokë të vet apo me vendim qeverie. E vërteta, si e mori vesh Zeka e gjithë Nënshkodra, ishte se taksambledhësi u kishte kërkuar me forcë bushatasve katolikë që të paguanin edhe xhelepin e myslimanëve, gjë e cila, jo vetëm i rëndonte nga ana ekonomike, por ishte një fyerje e madhe për myslimanët e konveruar në atë fe vetëm disa vite më parë. Ata kishin ndarë të mirën e të keqen ndërmjet tyre, pa parë në ishte i një feje tjetër.
Këtë eveniment e përshkruan me hollësi edhe etnografia angleze, Edith Durham e cila, në librin e saj që e kemi cekur më lart, shkruan: “ Duke kaluar përmes Bushatit, i gjeta të krishterët të gjithë të egërsuar…kur mblodhën taksa, ata (të krishterët) paguan pjesën kryesore, ndërsa myslimanët u përjashtuan.”24)
Aty acarimi kishte arritur deri në kacafytje me xhandarët. Këtë Zeka e mori vesh nga goja e probatinit atë natë të shenjtë Këshnellash kur bisedonin pranë oxhakut duke pirë verë e raki të fortë rrushi, shoqëruar me gështenja të pjekura në gradelë, arra e fiq të thatë si ishte zakoni kur lutej ajo festë. Gratë e urta bushatase, që sherbenin me gjithë të mirat që kishte falë Zoti, çonin nganjëherë gotën e mbushur me musht rrushi, qeronin e thyenin arra për trimat që bisedonin ndejshëm.
Sipas Kolës, kacafytja kishte ndodhur kur disa burra kishin bërë potere me disa taksambledhës që i mëshonin marrisë së tyre, pavarësisht se këshilli i kishës, përfaqësues të fiseve kryesore, kishin vendosur njëzëri që të paguheshin vetëm taksat që u takonin kryefamiljarëve sipas numrit të gjasë ( bagëtive ). Disa duan të thonë se marrëveshja ishte bërë edhe me priftin e famullisë, po shumë veta e kundërshtonin ndërhyrjen e priftit në çështjet e hyqymetit , madje prifti kishte sqaruar në predikim fjalët e Jezusit që thonin se ç’ishte e Zotit t’i jepej Zotit e ç’ishte e Çezarit ( e shtetit, sqarimi im), t’i jepej atij.
Roli i kishës dhe priftërinjve, në raste të tilla ka qenë vendimtar, se “… kudo që u ndërtue kisha për besimtarët dhe kudo që famullitari katolik i sherbeu grigjës së vet, aty nuk sundoi Roma, nuk hyni Sllavi as nuk pushtoi turku. Aty Shqipnia mbeti e lirë, aty shqiptari foli gjuhën e të parëve, aty u përkund foshnja në djep stolisun me ngjyrat e flamurit e shqipen dykrenare të Skënderbeut” 25)..
Gjatë atyre ditëve hyqymeti kishte dërguar lukuni të madhe suvarish e pojakësh që të zbatonin nomet, por edhe të përhapnin te fshatarët e pabindur “një frymë të re”, sipas urdhërit të Evropës.
Zeka s’ka ndenjur tërë natën e lume në shtëpinë e probatinit nga frika se mos dikush lajmëronte fshehurazi Valiun e Shkodrës, gjë e cila kishte ndodhur shpesh kohët e fundit duke spiunuar njëri – tjetrin, ku për parā e ndonjëherë për t’i hyrë në hatër pa kurrfarë shpërblimi sundimtarit. Pas darkësh i ka marrë leje të zotit të shtëpisë, që ishte i ati i probatinit e për gjithë natën ka mbërritur në Melgush te një shtëpi bujare e bukdhënëse e Gjokë Mark Stakës. Aty ka kaluar Ditën e Këshnellave. Se ç’e lidhte me Gjokën, askush s’e mban mend e s’kishte dëgjuar, veç se thuhet se aty, në atë konak e kishte lënë me probatinin, Kolën nga Bushati, që të takoheshin. Madje, aty kanë kaluar natën e lume, që të nesërmën të gjendeshin afër fshatit Trush ku thuhej, se me rastin e festës organizohej një panair afër kishës. “ Festat e panaireve shpesh ktheheshin në pazare të vërteta që zgjasnin deri në tri ditë.”26)
Zeka rrugës i thoshte probatinit e Gjokës se shkonte gjakhupës në qoftë se nuk e shihte armikun në sy që ta qëllonte e ta vriste, atëherë edhe pse vritej, nuk kishte dert.
Hap nga një hap e me biseda nga më të ndryshmet, burrat janë gjendur në oborr të kishës së Trushit, ku thuhej se po bëhëj edhe panairi. Aty Kol Gjoni është përballur me një fshatar, M. G-në, një malësor me origjinë nga Shkreli i Malësisë, por që jetonte në Trush. Sipas sqarimeve të Kolës, ai e kishte shpërrallisur nëpër katund, gjoja për një vjedhje që ai nuk e kishte bërë, por i rëndonte në shpirt kjo shpifje faqe bashkëfshatarëve. Zeka idhnak në temperament, nuk e ka duruar një gjë të tillë për “vëllanë”, prandaj për këtë ngallitje, sipas Kanunit të Maleve, duhej të hakmerrej. Nuk ka pritur sqarime, po ka kapur pushkën për qyte, (thonë të mbushur e kishte gjithmonë në krah armën) e ka qëlluar në lule të ballit shpifësin. Majën e armës e ka futur brenda opingës së vet që të mos i dallohej tymi që nxirrte djegia e barutit e të mos kuptohej cili shtiu, por shpejt është marrë vesh e vërteta.
Vrasja e një besimtari ndodhi në oborr të kishës, ku s’duhej të ngjante, se Kanuni një rast të tillë e quante “dhunim të shpisë së Zotit”, aq më tepër që një katundas tjetër vriste një bashkëfshatar në vendin e vet, çka rëndonte çdo banor, që mund t’i binte ndore gjithësecilit, prandaj, nëpërmjet një gruaje, F.L.( pohojnë disa me hamendje, por kënga e përmend “një grua”), i çojnë haber Valis së Shkodrës. Këtë grua e nisin lajmëse, te Valia, jo se ishin burrat e katundit të lidhur me ‘të, por për të ruajtur “nderin e kishës e të katundit”.
Gruaja çoi fjalë në hyqymet, se nuk binte në gjak, nuk vritej e as mbante përgjegjësi për fjalën që thoshte. Kishte ndodhur që gruaja, në emër të vëllait e jo të burrit që ishte gjak tjetër, të hynte ndërmjetëse vetë ose duke vënë djepin e fëmijës për paqtim të ngatërresës.
Malësorët shkrelas ishin larguar forcërisht nga trojet e të parëve, kështu që nuk kishin kurrfarë shprese te qeveria. Gjatë viteve të para të shekullit XX, xhonturqit bënin plane për të shfarosur të gjithë të krishterët e Shqipërisë veriore dhe t’i zëvendësonin me popullsi myslimane të sjellë nga Taxhikistani, Turkestani dhe Bosnja. “Ajo që sot njihet si “ ethnie deansing”… pati filluar së pari mbi malësorët katolikë të Mbishkodrës që në vitin 1900 dhe arriti kulmin në revolucionin e 1911”27) , kur malësorët, me Ded Gjo Lulin ngritën Flamurin shqiptar në Deçiç, një vit para se ta miratonin Fuqitë e Mëdha e të ngarkonin I. Qemalin.
Duke e ndier rrezikun e vrasjes ditën me diell, Zeka me probatinin janë futur në qelën e priftit të Trushit duke e nxjerrë priftin jashtë që t’mos i ndodhte gjë, mëqë ata kishin vendosur të vdisnin me armë në dorë. Edhe me këtë rast probatinat kanë bërë dhunë ndaj shtëpisë së priftit, se, sipas Kanunit: “ Dhunon kishën njaj qi fjaliset, qi rreh e vret kend me hije të kishës… Kush vë dorë mbi priftin, duke e rrahur, shtyrë ose pështyrë, ka konfiskimin e pasurisë dhe ai vetë dëbohet nga bajraku duke ia lënë tokën djerrë për disa vjet.” 28)
Sa të ngujuarit kanë siguruar dyert e qelës e të kishës me shula të gjatë druri që nxirreshin përgjatë murit të ndërtuar apostafat për mbrojtje, kanë mbërritur me urdhër të Valisë disa suvari hipur mbi kuaj me major Kurt Beg Çelën komandant dhe toger Harap Sokolin me një togë të vogël prej 6 – 7 vetësh. Të gjithë ishin të armatosur me armët më moderne të kohës, gjë të cilën e përshkruajnë vargjet e këngës:
“Krisi pushkë e batare,/ Pushkë e gjatë e kapsulaçe,/ Karajfile e ltinë maxhare,/ Qet martinë e alltipatllare./” 29)
Ndërsa Zeka ka hutë e alltipatllare, probatin Kola një martinë, pushkë të gjatë, qendisur me gjela sermi.
Shqiptari, pavarësisht se mund të ketë qenë çerekçi, armët e krahut apo pushkën në brez i ka mbajtur kurdoherë ku kanë qenë më të mirat. Ishte e vetmja gjë me të cilën krenohej faqe shokëve e luftëtarëve, pavarësisht se setrën mund ta ketë pasur tërë arrna – arrna e opingat me gjalma që i ngatërroheshin nëpër gliqet e këmbëve.
Kur ka dëgjuar krismat e armëve, i gjithë populli është davaritur si t’i kishte përpirë toka, ndërsa Kola e Zeka, që t’u jepnin rrethuesve të kuptonin se nuk ishin vetëm pingulonin sa në një dritare të qelës në një tjetër, suvari, po në qendër të shqjekzëz mbanin komandantët e tyre. Madje, një rapsot, shton edhe vargjet:
“ Tuj pi venë,/ tuj pi raki,/ tuj qit pushkë për çdo frengji..”, çka shpreh një dukuri të shqiptarit, se lufta e drejtë nuk e ka ngushtuar e tremb kurrë.
Të ngujuarit, që e kanë kthyr qelën e priftit në fortesë kreshnikësh, qesin pa dā. Kol Gjonit i janë mbaruar fishekët dhe e ka ndier vetën ngusht. I ka thënë Zekës të dorëzoheshin, po ai ia ka kthyer pa i hequr sytë nga fusha e betejës e çarku i pushkës:
- Probo, si u dorëzuem, si qendruam, nuk kemi p’shtim, turku nuk ka besë. – Të dekun se të dekun jena…
Në ato momente të papërsëritshme, Gjok Mark Staka që kishte qenë me ‘ta, në shtëpinë e të cilit kishin ngrënë bukë, e ka ndier veten ngusht te s’bën e të fyer nga opinioni që e dinte këtë, prandaj, një brerje ndërgjegjie e gërryente përbrenda se do ta quanin vdekjen e të ngujuarve, “prerje e mikut”. Që të mund të shfajsonte sadopak vetën, ka përfituar nga rasti kur suvaritë po i kërcenin në shpinë njëri – tjetrit për t’u futur nga dritaret e pullazi i qelës mbluar me furde ( dërrasa të vogla pishe) dhe me grykën e pushkës së vet, i ka zgjatur Zekës te një frëngji, gjerdanin me fishekë si dhëmbë kulshedre.
E, megjithatë, rapsodit popullor nuk i ka shpëtuar asgjë që ta pasqyronte sa më të gjallë aktin e luftës:
“ Gjok Mark Staka,/ djalë oxhakut,/ Faqja zez’ e tan’ bajrakut,/ Ka prē mikun, n’der’ t’konakut…”/ 30)
Sipas mendësisë e traditës shqiptare, ai ishte dashur të vritej bashkë me miqtë e jo të kthehej i gjallë…
Këtë betejë të pabarabartë mes të ngujuarve që mbronin nderin e tyre e karakterin e shqiptarit me bashibuzukët e Vali Pashës, kronikani i asaj beteje, Nazuf Dizdari, në “ Ditarin” e tij prej 65- faqesh, shkruan:
“ 27 dhetor 1904,
Zek Jakini nga Beltoja… dje në portën e kishës së Trushit, vrau M. G. ( emri e mbiemri i M.G- së, janë të plotë, po unë s’po i shenoj, B. Simoni), nga malësia e Shkrelit, vendosun në Trush.
Mbas kësaj vrasjeje, këta kriminelë ( nënvizimet janë të miat,BS), te dy u futën në shtëpinë e priftit, por menjëherë malësorët shtëpinë e rrethojnë dhe njoftojnë autoritetet kompetente. Atë çast, major Kurt Beu me 6-7 ushtarë mbërriti në atë shtëpi dhe vendosi e caktoi pritësat. Nga të shtënat e kriminelëve, kalorësi tetar Ahmedi me emër tjetër Arap Sokoli, u vra dhe mbas tij ra i vramë dhe major Kurt Beu.
Pas zjarrit të rreptë të kalorësve, te dy kriminelët u vranë dhe te dy kufomat e tyne u shpuan në Hyqymet ( Zyrat e shtetit “ )31)
Mbajtësi i “Ditarit”, që përmendëm më lart, ka shkuar e është takuar drejtëpërsëdrejti më njerëz që e kanë parë nga afër dyluftimin, prandaj edhe e përshkruan me përpikmëri orën e fillimit, vazhdimin e vrasjen e majorit, të tetarit, të dy “kriminelëve”.
Në veshin e Valisë e të Hyqymetit kanë mbërritur lajme jo të mira, prandaj pa vonuar kanë shtuar edhe njëqind e pesëdhjetë forca të tjera mercenarësh në drejtim të Trushit në krye të cilëve prinin komandantë me shirita që Zeka ua kishte djegur dy të parëve.
Sa për të marrë vetën, forcat ushtarake turke, janë ndalë për pak minuta në lagjën Bahçallek. Banorët, që kishin dëgjuar krismat e armëve e njohur emrat e të rrethuarve, janë tubuar e kanë rrethuar komandantët, njëri prej të cilëve u ka thënë me fodullëk:
- Do ta kapim të gjallë e do ta tërheqim zvarrë një kopuk që ka guxuar të ngrejë krye kundër Valisë së Shkodrës e lartmadhnisë së tij, Padishahut.
Një nga të tubuarit, pa pyetur për gradat e ushtarakut, ia ka kthyer:
- Ruhuni t’mos ju çars e vrasë, se nuk është “kopuk”, por kaçak i rrezikshëm që s’ju dorëzohet i gjallë pa e lā vedin…
Kur janë bërë gati për marshim dhe kanë mbërritur në Berdicë, ushtarë e komandantë, kanë takuar një qerre të tërhequr me qē ku ishin ngarkuar suvaritë e vrarë në sherbim të turkut bashkë me komandantët, ndërsa pas qerres, çka nuk e jepte zakoni i shqiptarëve që të dhunohej i vdekuri, tërhiqeshin zvarrë Kol Gjoni e Zekë Jakini.
Kronikani vazhdon përshkrimin e gjithçkaje:
“ Ndeshja filloi të hënën në orën 7, Kurt Beu atje arrit në orën 8. Vrasja ngjajti në orën 11 e ca dhe lajmi i vrasjes në Shkodër erdhi në orën 12 e 5’.
Në orën 1 dy kompani ushtarësh dhe nja 150 njerëz u nisën për të vajtur në vendin e ngjarjeve por 32)…, e përshkruam më lart pse u kthyen.
Gjatë përshkrimit të ngjarjes, vemë orē se ditarmbajtësi, në tre vende Kolën e Zekën i quan “kriminelë”, gjë e cila do të thotë se ka një miopi politike, pavarësisht se është kronikan e paguhet për atë punë, duhej të ishte më objektivë që të pasqyronte karakterin e përmasava të gjëra që kishte marrë lufta popullore për çlirim nga osmanët.
Po t’u hedhim një sy lëvizjeve popullore gjatë atyre viteve, pavarësisht se vende – vende të organizuara çetat me komandantë, historiografia komuniste i ka paraqitur e ngritur lart, si çetën e Rrapo Hekali apo të Çerçiz Topullit në vitin 1908, për të cilën janë bërë monogarfi, filma dokumentarë e me metrazh të gjatë, ndërsa Zek Jakini i Beltojës është lënë në hije, pa iu përmendur emri, megjithëse vrau e asgjesoi një bylykbash siç ishte major Kurt Beg Çela.
“ Zek Jakini, djal’ idhnaku,/ Per dekikë i lueke gjaku,/ Rrok martinen prej konakut,(kondakut, BS),/ Çoje, Zot, - thotë, - ku t’jetë haku,/ Dekë në tokë na ra bimbashi.” 33)
Megjithatë kënga rapsodike e “Zek Jakinit” në variante të ndryshme, si do ta shohim më poshtë, vazhdonte të jehonte e gjallë nga Veriu në Jug të vendit dhe nuk u mbulua nga pluhuri i harresës si do të donin kalemxhinjtë zhgarravitës e shtrembërues të historisë së Shqipërisë, jo vetëm për atë periudhë, por edhe më vonë në vitet e Luftës Civile, vëllavrasëse.
Trupat e laknuar të dy kreshnikëve, që luftuan të vetëm në qelën e priftit, u tërhoqën zvarrë nëpër rrugën e kalldrëmtë deri në Hyqymet, ku u përdhosën e pështynë nga sahanlëpirësit të cilët s’vonuan t’i bënin “ rixha” Valisë së Shkodrës që të vendosnin djalin e Kurt Beut me gradat e të atit, a thua se Shkodërlocen ua kishin lënë me tapi baballarët e tyre që kishin mbushur duqet me florinj duke shtypur e përdhosur popullin fukara. S’donin t’u shpëtonte ky rast që të tregonin “zemërgjerësinë” për shtypësit e gjakpirësit me shekuj të këtij populli. Sipas “Ditarit”, kronikani vazhdon:

Pjesë nga “Ditari” ku Salo Kali me shokë i shkruajnë Vali Pashës

“ 30 dhetor 1904 ( vetëm tre ditë pas varrosjes së të vrarëve, shenimi im, BS), Salo Kali dhe disa shokë, iu lutën Vali Pashës që djali i të ndjerit Kurt Beut të emnohet major ( në vendin e t ‘et ).34)
Bejlerët e Shkodrës, s’ duan ta lënë të ftohet vendi i major Kurtit që e kishin “evladë”, po ta zevendësonin sa më shpejt me të birin që t’ishin të sigurtë , se e dinin mirë se tek ai ishte “fshehur” i ati, mbrojtës i poshtërsive të tyre.
Se kullës së Zekës në Beltojë i dilte tymi dhe ishte shkrumbuar me gjithçka e vocrrakët kishin mbetur pa kafshatën e gojës, s’u bëhej vonë…
Kufomat e Zekës e të Kolës u morën nga familjarët dhe u varrosën me nderime e prift te koka në varret e të parëve të tyre. Varri i Zek Jakinit ka qenë deri vonë te Kisha e Shën Gjergjit në një shpat mali, aty ku ka qenë reparti i tankeve në Melgush. Tashti s’gjënden as rrenoja kishe e as varre, se diktatura komuniste e bunkerizoi malin, shkatërroi varre e gjelbërimin e përhershëm me pisha e qiparisa .
Varret e Beltojës

Goja e popullit e mbajti të gjallë heroizmin e Zekës, ndërsa nga Salo beu ka mbetur si zhargon, për rrëmujë, toponimi, “ Hani i Salo Kalit”.
Zeka me Kolën qendruan si burrat, ashtu si kishte bërë para disa viteve Oso Kuka në Kullën e Vraninës që s’iu dorzua i gjallë
malazezve. Armiqtë e këtij populli një fytyrë kanë pasur, prandaj historia duhet t’i trajtojë luftëtarët që kanë rënë për Atdhe, si të barabartë e jo dikush i nënës e tjetri i ndjerkës.
“ Lëvizja shqiptare e vitit 1904 ose siç u quajt ndryshe në atë kohë, Kryengritja Shqiptare, ndonëse nuk ishte e organizuar në përmasa kombëtare dhe u zhvillua në formën e kryengritjeve lokale, që nuk udhëhiqeshin nga një qendër e vetme, ishte e drejtuar kundër zgjedhës osmane”,35) - shkruhej në revistën “Albania “, nr.2/1904, që dilte në Londër e drejtohej nga Faik Konica.


VARGJET E KËNGËS SË ZEK JAKINIT NË KRIJIMET LETRARE SHQIPTARE


V
argjet e këngës së Zek Jakinit, rapsodët popullorë i përdorën si ilustrim edhe në këngë të tjera ku u këndohej heroizmave të popullit shqiptar.
Kështu, në Luftën e Koplikut, me 1920, u luftua kundër forcave pushtuese malazeze nga mbarë trevat e Veriut: Shkodër, Mbishkodër e Nënshkodër. Aty u lā fusha e betejës me gjak nga shumë luftëtarë vullnetarë. Rapsodi popullor, për heroizmin e tyre, krijoi vargjet:
“ Ai Zef Prela ish kenë dragua,/ N’at’Koplik ish ken’ rrethue,/ E kan rrethue e bukur shtini,/ Bani luftë si Zek Jakini.”36)

Vargje për Luftën e Koplikut, 1920

Vargjet e këngës për forcën artistike, vlerat njohëse, shperthimin e ndienjave e figuracionin letrar, janë bërë pronë mbarëkombëtare, çka flet për jehonën e shtrirjen territoriale të bëmave të Zek Jakinit.
Ato u futën jo vetëm në rapsodi e poezi, por edhe si ilustrim me vargje në fillim kapitulli, për vepra në prozë ku trajtoheshin ngjarje të luftës së popullit shqiptar kundër osmanëve.
Kështu, në romani “Guna e Zezë”, të shkrimtari G. Bushaka, në dy fillimkapitujsh , të XII dhe të XVI, janë marrë si ilustrim vargje të këngës së Zek Jakinit, pavarësisht, se në ndonjë tekst apo drejtëpërsëdrejti nga goja e popullit.

Kështu kemi:
“Çka po i thotë Kol Gjoni Zekës?
Mbaja mirë, o Kurt Beg Çelës kresë!
Kërcet pushkë, kërcet batare,
Hutë e gjatë e kapsullare,
Karafile e allti maxhare!
Populli
Ndërsa në kapitullin tjetër, të XVI kemi:
- A m’shkoi Zeka pa vrā kurrkanin?
- Mos ki dert, nanë, se ka ba namin:
Ka vra Kurtin e turk Hasanin.” 37)
Populli”
Në vargun e fundit, autori përmendë “ turk Hasanin”, një emër që ne nuk e kemi ndeshur në asnjë variant të këngës, gjë e cila flet për motërzime të ndryshme të krijimit me tematikë të njëjtë, njëkohësisht zgjeron sferën e njohjes, se, në rrethimin e Zekës e të probatinit në kishën e Trushit, kanë marrë pjesë përveç suvarive shqiptarë edhe komandantë a ushtarë me origjinë turke.


Kapitujt XII e XVI të romanit

Romani “ Guna e Zezë “

Bëma e Zek Jakinit nga Beltoja e Shkodrës ka bërë aq bujë e ka lënë mbresa të pashlyeshme në kujtesën e popullit, sa çdo krahinë e Shqipërisë, brenda apo jashtë kufinjve natyror, do ta ketë të vetin.
Ashtu si origjinën e Gjergj Kastriotit (1405 – 1468) nga një familje kruetane e kastriotëve desh ta përvetësonte një farë Gjon Tomk Marnoviqi nga trojet e Jugosllavisë, duke e quajtur Skenderbeun të familjes Marnoviq, por që i doli për zot Fran Bardhi (1606 – 1643 ) përmes “Apologjisë për Skenderbeun”, në vitin 1636, edhe të tjerë “krijues”, që duan ta presin lisin me një të rënë, Zek Jakinin e Beltojës, e bien me origjinë nga Dibra e Madhe, përmes vargjeve të një kënge të titulluar, “Zeka e Kinit”.

Përmbledhja me këngë ku është “Zeka e Kinit”

Vargjet e asaj kënge, jo vetëm që janë ngatërruar e u ka humbur bukuria artistike, rima e ritmi, por edhe janë deformuar nga ana kuptimore sa s’merret vesh për kë e kanë fjalën. Kuptohet, se ai që i ka lënë të shkruara vargjet e këngës, i ka dëgjuar e hedhur në letër, ashtu si i ka kënduar këngëtari a rapsodi popullor.
Kënga është shkruar në strofa të çrregullta, herë 4-vargjeshe e herë 3-vargjeshe, gjë e cila flet për natyrën riprodhuese të saj, aq sa ka mbajtur në mend këngëtari, po, megjithatë, mbledhësi i atyre këngëve ka meritën, se e ka publikuar e bërë të njohur.
Sa për ilustrim, këtu poshtë, po jap disa vargje të këngës që ka 8 strofë:

Zeka e Kinit

“ Krisi pushka gjimoi deti,
Zeka e Kinit ban gajreti
Gajret boni sa men qiti
Kref martinën se koriti …( strofa e parë)
... ... … … ... ... … … … …
Pushkë e gjatë allti-maltare,
Karafil allti maxhare,
Kur vkat hoxha në jaci,
Vrau Zeka dy zotni”38) ( strofa e fundit )

Dy strofë ( e para dhe e fundit ) nga kënga, “ Zeka e Kinit “


Vargje të këngës së Zek Jakinit, titulluar “Zeka e Kinit”



Shenimi poshtë këngës, “ Zeka e Kinit “, sqaron:
“Këngë shumë e vjetër e Dibrës së Madhe. Zeka e Kinit ka qenë kaçak dhe kerkohej nga qeveria. Ra në përpjekje me fshatarët, por nuk e ndalën dot. Tre malësorë vendosën të lajmërojnë Vali Pashën i cili menjëherë mblodhi ushtrinë e i tha se e dū gjallë a dek’ . Dhe për këtë caktoi Kurt bej Çelën ( nga Mati ). Zeka i Kinit, djalë i hedhur, kapi martinën (pushkën) për kondaku (qytë) dhe tha na çoftë Zoti ku qoftë haku (e drejta). Nana e Zekës i tha: “ Hip, mor Zekë në divërhane ( në ballkon ). Ai i tha Kurt Beg Çelës, “ Shif, mor beg, paç jetën tande, kam ba be që s’shkoj n’hapsane (burg) pa të derdhun gjak për kame”, dhe e vrau.”



ANALIZË KRAHASUESE IDEO - ARTISTIKE E “KANGËS SË ZEK JAKINIT”

“K
anga e Zek Jakinit”, aq sa kemi arritur të hulumtojmë, gjendet e mbledhur, e botuar, e komentuar dhe e kënduar në shumë variante, mëqë është krijim folklorik. I janë bërë shtesa apo hequr vargje sipas mendësisë së kangëtarit apo rapsodit.
Në gojë të popullit, në variantin e shtuar më vonë, gjejmë vargje edhe për F. L, gruan që shkoi e paditi Zekën te Valiu, por që s’janë botuar në asnjë tekst që cekëm!
Me titullin “Kanga e Zek Jakinit” e gjejmë te përmbledhja me këngë popullore, “Zana Popullore”me autor Kasem Taipi ( 1893 – 1935 ), botuar në Shkodër, me 1933.
Parathënia e kësaj përmbledhjeje është bërë nga shkrimtari, studiuesi, modernisti i parë në letërsinë shqipe, Ernest Koliqi.
Të gjitha këngët e vëllimit u bëjnë jehonë trimërive dhe heroizmit të popullit tonë, veçanërisht atij të Veriut që luftoi si mbarë populli shqiptar kundër zgjedhës 500- vjeçare turke, kundër lakmive shoviniste të serbo – malazezve që donin të shkëputnin toka nga krahinat autoktone shqiptare. Këngët u përkasin viteve (1820 - 1912 ). “Përmes atyre këngëve lartësohet heroizmi i popullit tonë në shekuj, por edhe i heronjve që luftojnë për nderin, krenarinë e besën e shqiptarit, siç janë këngët: “Tuçi e Leka”, “Brahim Caka”, “Oso Kuka”, “Dom Ndrek Zoga”, “Mustaf Broci”, “7- shalianët”, “Rexhep Gerçari”, “Zek Jakini”, “Gjin Leka”, etj. Këngë të tilla u lindën përmes grykës së pushkës.”39)
Noli shkruan: “ Shqiptarët, të ndezur nga… këngët trimërore, e shikonin me sy hijen e Skenderbeut, kaluar në krye të tyre dhe luftonin si luanë me forca të përtëritura.” 40)
Pak më të zgjeruar, këngën që kemi marrë në analizë, pothuajse me të njëjtin subjekt, e gjejmë te “Zana e Matit”, titull, ndoshta, për analogji me “Zana Popullore” paraprirë me një hyrje të shkurtër nga studiuesi shkodran, prof. Karahman Ulqini.41)
Kënga, në atë botim është titulluar, “Kanga e Kurt begj Çelës”, kënduar nga Rrahime Zogu, nga fshati Gurra e Vogël e Matit. Megjithëse vargjet, pothuajse janë identikë me “ Kangën e Zekës”, i është vënë nga populli ai titull, mëqë Kurt beg Çela ka qenë nga zona e Matit e gjithësecili don të lartësojë njerëzit e krahinës së vet. E gjithë ngjarja edhe këtu zhvillohet në fshatin Trush të rrethit të Shkodrës.
Më të zgjeruar, madje me më shumë vargje, e kemi dëgjuar të kënduar nga një këngëtar popullor, Rrok Martin Çuni nga Rranxat e Bushatit, që këndonte “majë krahu” . Po ashtu në një variant modern e këndonte dhe Zef Koleci, ahengxhi, kuvendar e këngëtar i dëgjuar popullor nga Trushi, me origjinë nga Shkreli i Malësisë së Madhe.
- Ai i shoqnonte rreshtat e kangës me qemalen që e vinte në kupë të giunit dhe i binte sikur lahutës.- Zanin Zefi e ka pas’ të fortë si krismë pushke, melodioz e t’amel, si të bilbilit. As gjethet e pemëve nuk lëviznin kur këndonte kangën e Zekës Zef Koleci. Me ta thanë mendja se edhe zogjtë uleshin në hajatin e shpisë me ndigiue, - kujton një grua në moshë që e kishte pasur fort për zemër atë këngë.

Zef Koleci ( me violinë ) bashkë me Jonuz Gushtën, Gjovalinin, Rozën e Ndocin.

Kompozicioni i vargjeve të këngës është monokolonë, si i shumë krijimeve popullore. Përsa i përket metrit, vargjet janë tetërrokësh, po alternohen me shtatë e dhjetërrokësh që i japin këngës përmasat e një tallazi deti, valët e të cilit herë ngrihen të shkumëzuara e herë ulën rrafsh në sipërfaqe.
Kënga pasqyron vetëm një ngjarje dhe, që në vargun e parë, na paralajmëron për një betejë, përmes metaforës e paralelizmit figurativ: “Krisi pushka, gjimoi deti,/ N’at Trush, na u ba gazepi!” Mjaftojnë këto dy vargje për t’na futur direkt në veprim dhe na përgatisin shpirtërisht se diçka ka ngjarë…Vargjet e këngës, pavarësisht se në ç’variant janë kënduar, Zek Jakinin e paraqesin gjithmonë në veprim: “ Zek Jakini, fort gajreti”, ose “ Zek Jakini ish kenë idhnaku…”, “Larg ja njofti Zeka çehrën…”, “ Ka vra Zeka dy zotni”, etj.
Te kënga, elementi mitologjik, pothuajse, mungon fare, mëqë ajo i përket një ngjarjeje konkrete historike dhe pasqyron realitetin e asaj kohe të përcjellë gojë më gojë nga njerëz që e pasqyronin aktin sikur të kishte ndodhur para syve të tyre.
Në këngë, beteja përshkruhet burrërore për te dyja palët kundërshtare, pa dhunim heronjsh , megjithëse gojëdhëna thotë se Kolën e Zekën i kanë tërhequr zharg për gjatë gjithë rrugës, të lidhur këmbë e duar me litar për mashkullin e qerres.
Këto veprime na sjellin ndërmend betejat në luftën greko – trojane ku Akili e tërheq zvarrë pas qerrit që tërhiqnin kuajt nëpër fushën e betejës Hektorin në sytë e gjithë popullit dhe të së ëmës, Hekubës, mëqë ai i kishte vrarë shokun e armëve, Patroklin.
Portretizimi moral është në qendër të frymëzimit të autorit të vargjeve i cili ka për qellim t’na e paraqesë ngjarjen sa më të gjallë. Luftëtarët paraqitën të papërmbajtur e impulsivë. “ Kurt beg Çelës iu qesh mustaku/, “ Zek Jakini ish kenë idhnaku”. Këtë varg poeti e përsërit në dy vende, jo pa qellim.“ Harap Sokoli, djalë zotni”, me t’u dhimtë se do të vritej, ndërsa “ Gjok Mark Staka, faqja zezë e tanë bajrakut…” Portret fizik i është bërë vetëm majorit, Kurt beg Çela, ndoshta për të treguar se “ armët e ngjeshuna prej florinit”, s’bëjnë punë më shumë se huta e Zek Jakinit që bën qendresë në duart djaloshare në mbrojtje të nderit të vet për t’mos u dorëzuar i gjallë te armiqtë , të korisë fisin e katundin.
“ Kurt Begj Çela, shpejt ja rreni,/ Gjeshun shpatën prej floreni…/ ose “ Kurt Beg Çela, djalë i ri.” Njëkohësisht vargjet e këngës e përshkruajnë Kurtin, bimbash të suvarive, komandant me gradat e majorit për gjithë Vilajetin e Shkodrës.
Krahasimet në këngë janë të zgjedhura e mjaft të goditura artistikisht duke sjellë në vargje heronj të përmendur, si Tuçi , Leka me Gjin Lekën: “ Të luftojmë si Tuçi e Leka./… “ T’knohna n’kang’ si a k’nue Gjin Leka.”
Krahasime të tilla bëhen nga autori i vargjeve që të edukohej brezi i ri, të luftonte për atdhe që të këndohej në këngë pasi të jepte jetën me lavdi duke ruajtur personalitetin e vet e nderin e kombit .
Kemi krahasime të tjera varg, njërin pas tjetrit në formën e një anafore me alternim sinonimik të marrë nga natyra që i japin vargut e betejës përmasa më të gjëra në hapësirë e kohë:
“ Krisi pushka, shungullonte,/ Si rrufeja kur kalonte,/ Si vetima kur vetonte,/ …
Edhe hipërbolat ashtu si mitologjia, mungojnë në këngë, janë të rralla dhe e ngjarja bëhet më reale. Megjithatë kemi, si: ” N’at’ Trush u ba gazepi” ose “ Gjithkund shkovi e perpini”Të goditura janë metaforat e shprehura me emra , si : “ Kurt beu, zok skifteri” . Në përfytyrimin popullor, skifteri është shpend grabitqar, i papërmbajtshëm kur i turret presë, që nuk ushqehet kurrë me mish shpendësh të ngordhur, por e do të freskët.
Kur Vali Pasha, i drejtohet Kurtit që të shkojë në Trush, e urdhëron: “ Gjallë a dekë, ta dua atë njēri …/,…” KurtBeg Çelës, iu qesh mustaku”…, madje i premton: “Hiqu Pashë atij marakut! / Te dy lidhë, t’i bie për lakut,/ Tuj i t’hjek zharg për sokakut“.
Qeshja e mustakut a, si e quan ndryshe populli:” nën mustak”, ka brenda ironinë, me demek: “Ç’ po m’ lodh kot, more Vali, mua me gradat e majorit me shkue e me u marrë me një kopuk fshati…”
Populli i ka shtuar fjalë këngës në rrjedhën e viteve, si: “ Tuj pi venë, tuj pi raki,/ ‘Tuj qit pushkë për çdo frëngji…/
Ka qenë në traditën e kreshnikëve shqiptarë që vdekjes t’mos i trembeshin. Madje, thuhet se kërkesën e fundit para vdekjes në litar, burrat e motit, e kanë bërë duke kërkuar një krëhër që të zbukuroheshin me njetin që, kur vajtojci të numrojë bëmat e tyre përsëgjalli, të jenë të hijshëm në arkivol. Po Zeka e proboja këndojnë edhe se ka qëlluar ditë feste, Krishtlindja, dita e tretë e tyre.
Vargjet e këngës në të dy përmbledhjet me këngë popullore që i kemi cekur më lart, “Zana Popullore” e “Zana e Matit”, kanë vargjet: “ S’ka pa Pasha kurrë kso trimi,/ Veç me u gjet praj Dukagjini…/
Jo pa qellim është përmendur zona e Dukagjinit, sepse, historikisht, popullsia e tij, ka nxjerrë burra trima e të mendshëm, që nuk i janë nënshtruar kurrë armikut. Nga ana tjetër, poeti, duhet ta ketë ditur edhe origjinën e Zekës, nga Ndrejajt e Shoshit në Dukagjin.
Si në këngët legjendare e historike, trimat, para se të ndesheshin në fushën e betejës, shkëmbenin replika të ashpra ndaj njëri – tjetrit për të nxitur e trazuar gjakrat që të mobilizonin forcat mendore e fizike.
Zeka flet nga divanhania ( zakonisht, nga “divanhania” a balkoni i kullës, flisnin ata burra që donin të futeshin në këngë, shenimi im), i kërcënohet majorit me shirita: “ Largjo, begj, pashë jetën tane,/ be kam ba , mos me he n’hapsane.”
Me benë: “pashë jetën tande”, Zeka e paralajmëron se i ka dekikat e jetës të numëruar, shihet edhe një farë njerzilleku e respekti për komandantin me shirita, po, megjithatë dy duar, për një kokë janë. Kurt begu i përgjigjet me fodullëk, duke menduar se hija e prezenca e tij do ta mposhtin Zekën, madje, edhe ky i betohet, por jo shqip: “ Pasha Din e pasha iman,/ Besën Pashës ja kam dhan’,/ Per pa t’zan’, nuk kam me t’lan’…/
Para se të fillojë beteja e përgjakshme, poeti është munduar dhe ia ka arritur qellimit të pasqyrojë gjendjen psikologjike e shpirtërore të heronjve të ngujuar, kaçakëve të rrethuar pa shpresë shpëtimi që kanë vendosur të luftojnë deri në pikën e fundit të gjakut që t’mos koriten para popullit e të “t’hiqen zharg per kame”që t’ia bënin qejfin armikut…
Dialogu mes Kolës e Zekës është optimist, s’janë aspak të pezmatuar se po vdesin, madje thonë: “Me gajret po na vjen deka,/Me ba luftë si Tuçi e Leka,/ Me u k’ndue n’kangë si a k’ndue Gjin Leka…/
Po, kush ishin Tuçi e Leka që paskan luftuar aq sa të merreshin shembull?!
“ Një ditë ata ( Tuçi e Leka, shenimi im), duan të hynë në Pazar si të panjoftun. Zanë vend te balli i Urës së Bunës, por diktohen… Ndersa po hanin drekë e pinin një pikë raki, vinë kulluket ( komandant xhandarmërie) të primun nga i quejtuni, Hysen Kraja dhe i rrethojnë. Dy fshatarët nuk dorëzohen, por ia fillojnë pushkës kundër organeve qeveritare. Vrasin e nuk dorëzohen… deri sa u mbarohen fishekët. Më në fund dorëzohen. Leka qe denue për vdekje, me premje koke.42)
Për ilustrim e përqasje të vargjeve të këngës së “Tuçit e Lekës” me këngën e “Kolës e “Zekës”, po sjellim disa vargje:
Nëna e Tuçit pyet: “ Zot, a ka Tuçi ma fyshekë?!” Ndërsa nëna e Zekës ofshanë: “M’u vra Zeka e s’vrau kurkandin?!”
Mes Tuçit e Lekës kemi dialog që plumbat t’mos u shkojnë hupës pa vrarë, se i kishin fishekët të paktë e duhej t’i kursenin: “Çka po i thotë Leka Tuçit?/
- Maja mirë dallamekuqit/,Dallamekuqit e xhupjeshilit,/Fikja derën, nji ma t’mirit 43)
Te bashkëbisedimi i Zekës me Kolën kemi: “Ç’po i thotë Kola Zekut:
- Maja merë Kurt Begjut kresë!/
Ç’po i thot’ Zeku Kol Gjonit:
- Maja merë Harap Sokolit ! 44)
Po Gjin Leka të cilit i paskësh kënduar populli dhe Zeka e Kola duan të futën në këngë si ai, cili ka qenë?
Ai, “… ka qenë një trim mirditor që pati vra Adem Shemen për shkak të nji vjedhjes që ai ( Gjini, shenimi im), nuk e kishte ba. Tuj dashtë me tregue vedin të dlirtë, qiti dhe vrau brenda pallatit qeveritar” 45))
Po t’i krahasojmë motivet e vrasjes së Gjinit me të Zekës, janë të ngjashëm si dy pika uji; për shpifje hajnie.
Kënga e “Gjin Lekës”, megjithëse nuk e ka të shenuar autorin, përmes hulumtimeve, kemi arritur të gjejmë se këtë këngë e ka bërë të njohur për herë të parë At Gjergj Fishta, poeti ynë kombëtar. E publikoi në revistën “Albania“ që e drejtonte F.Konica, në fillim në Bruksel e më vonë në Londër ( 1896 – 1909 ).
Studiuesi erudit, Aurel Plasari pohon: “ Një Gjin Lekës, poeti ( është fjala për Fishtën, BS), ia pati kushtuar një këngë me 1901.” 46)
Ç’motërzim ka kënga e “Gjinit…” me të “Zekës…”?
Gjini, ushtarëve që e kanë rrethuar u drejtohet:
- Por thuej Pashës e allejbegut,/ S’lidhen bijt’ e Skanderbegut…
Te kënga e Zekës kemi:
- Aman, Beg pashë jetën tande,/ Be kam ba qi s’shkoj n’hapsane,/ Per pa u ngre zharg per kame…
Fishta i ka pasur fort për zemër vargjet e këngës së Gjin Lekës, në mos qoftë ky autori i tyre, sepse i gjejmë, gati identike te vepra madhore e tij, “Lahuta e Malcis”, në poemën “Preja”: “ Ke bje dielli e ke merr hana, Oso Kuk nuk ban ma nana,/ As n’begler, as n’kapidana.” 47)
Te kënga e Gjinit kemi: “Ke bjen djelli e ke menë hana,/ Si Gjin Lekën s’e ban ma nana,/ As nder begler, as nder kapidana.” 48)
Duke u bazuar në përqasjen e vargjeve si dhe e shumë mjeteve stilistike të përdorura te këto dy poezi, si dhe te “Kanga e Zekës” e them, sigurisht, me rezervë se autor i kësaj të fundit duhet të jetë Fishta, e, në qoftë e vërtetë, atëherë vlerat e Zekës si përson rriten, përderi sa është bërë objekt frymëzimi për Fishtën. Sidoqoftë këto gjëra i lihen kohës, se krijimtaria e Fishtës mund të mos jetë studiuar krejtë, në kufinj shterrues nga personalitete të afirmuara si brenda ashtu edhe jashtë vendit.
Albanalogu italian, Giuzepe Gradilone e ka vënë rē dhe ka pohuar në një studim të tijin se “ Fishta i kishte të gjitha cilësitë për të qenë një rapsod i popullit të tij, me frymëmarrje të gjërë e të fortë.” 49)
Në hyrje të disa këngëve, te përmbledhja “ Zana Popullore “, që kemi cekur, në shumë vende, për ilustrim, është shenuar autori, si te “ Kanga e Hyrjetit “ e cila paraprihet nga këto shenime: “ Me rastin e çpalljes së Hyrjetit, Konstitucionit të Turqisë, kje qitë kjo kangë prej Z. At Gjergj Fishtës në vjetin 1908.” 50)
Gjithashtu kemi edhe te “Kanga e Vullnetarëve” këtë sqarim: “ Kjo kangë qe folë prej At Gj. Fishtës me rastin e luftës italo – turke kur populli i Shkodrës shkruhej vullnetar n’ ushtri me qellim që t’i këndohej kanga simbas dishirit të Hasan Riza Pashës.” 51)
Si duket, Hasan Riza Pasha e ka pasur shumë për zemër pushtimin turk, ashtu si shumë pashallarë të tjerë që notonin mbi duqe florinjsh e lirash turke pa u shkuar ndërmend ta ngrini “ miletin “ në luftë për Pavarësi Kombëtare ashtu si bënin njerëzit e thjeshtë që pak i përmendë historia, si puna e Zek Jakinit e ndonjë tjetër.
Diku tjetër sqarohet shpërblimi për këtë këngë që e mori autori :
“ Pasha, ( është fjala për Hasan Riza Pashën, shenimi im, BS) ia shperbleu njëqindfish tue ia pague strofë e lirë turke.” 52)
Kohët e fundit, duke ndjekur përmes internetit studime të ndryshme për krijimtarinë e krijuesit anonim, desh Zoti e gjeta këtë shkrim:”Prendush Gega” shkruar nga Alban Guri nën titullin: “ Publistika elitare shqiptare e viteve 30-të”ku, mes të tjerave na bie si autor të këngës së Zek Jakinit, Prendush Gegën, ose Poeta e Kabashit. Këtë ai e pohon me kompetencë, sepse e paska mbledhur në Qelzë dom Lazër Shantoja i cili, përveç se shkruan e mbledh rreth 60 këngë nga Prendush Gega, shkruan edhe për një historik të shkurtër të origjinës krishtere të popullsisë së Kabashit ku mbeti pa u kthyer në mysliman vetëm Kokë Leka, ndërsa të vëllezërit; Lush Leka, Djegë Leka e kishin mohuar fenë e të parëve, ndërsa vëllai tjetër, Hadar Leka desh të konvertohej në mysliman dhe u largua nga fshati, por i vëllai, Koka e zuri përtej Urës së Vaspasit dhe e vrau të vëllanë. Sipas Lazër Shantojës që ka mbledhur këtë gojëdhën, vazhdojmë
- Kur në dimen qi shkoj u nisa per Pukë, kù ndèja 5 javë pritun krejt vllaznisht prej të Nd. Fam. D. Nikoll Dedës, kishe marrë me vete porosin e kshillin m’u perpjekë me poeten e Kabashit. Kishe ndì edhè parandej se kangët mà të bukura na vìn prej Puket, e tash me shkue shi në Pukë e m’u pa shi me at burrëqi me nji dhantì natyret të bindueshme amshon trimnìt e burrave t’onë, me ndì ket zà të gjallë të lahutës shqyptare, ishte per mue, si thonë tash ne Shkoder “il colmo”.
Si mrrita në Qelë, e lypa, e kerkova, por së mujta me e pa kerkund. Kur nji ditë tuj ndejun në Komandë të Pukës, po më thotë nji za: qe, kqyr, tuk a Prendush Gega, poeta i Kabashit! Sillem e shof nji burr të giatë, ende të fortë, sado plak 70 vjeç; ballin e gjanë e si të vrantë: mi sy do vetllatë shpeshta; syt e mdhaj e si xhixha; gojen si në të qeshun nermjet të fjeshtit e t`ironikut. Kjo pershtypja e parë. Masi së paçë kohë me ndejë aty, nuk u ndala me te, veç se i dhamë dorën shoqishojt (me thanë u prezantueme, kishte me kenë tepër elegant per Pukë), e masi m`dha fjalen se do të vite në krye t`javës me m`pa në Qelzë u dame.

ë, “Kabash ka edhe në Prizërend, në Dardhë, në Hajmel e në Iballë, (Zotnit e Hallës).

Mjaft paçë dishirë me i mbledhë vetë kto kangë, por n`ato pak orë qi mujta me ndejë me ket poetë, si mund të mblidhshe permi 60 kangë të qituna prej tij? Së mujta me shkrue veçse kangen e Gjin Lekës, t`Gjok Dodës, t`Esad Pashës, t`Islam Hajdarit e të Zek Jakinit. ( dom Lazër Shantoja, “Poeta e Kabashit”)
Përsa i përket gjuhës së përdorur te “ Kanga e Zek Jakinit ”, në përmbledhjen, “ Zana Popullore “, e autorit, Kasem Taipi , themi që i afrohet së folurës së gegërishtes veriperndimore e ngritur në normë letrare nga “Komisia letrare e Shkodrës”, 1916 që qe përdorur edhe nga autorët shkodranë, të ashtuquajtur “ kleriko – fetar “.
Gjejmë të shkruar grupin zanor, ue, si: mendue, grue, çue…
Trajtat e shkurtëra të bashkuara shkruhen si pjesëza treguese: ja: me ja çue, larg ja njofti, etj.
Grupet bashkëtingëllore përdorën të plota, pa asimiluar njërën, si : nderen, shendet, vend.
Mb: mbledh, mbrama, kambë, etj.
Ng: ngreh zharg per kambe…
Bashkëtingëllorja f përdoret në vend të h-së: njofti për njohu
Të kryerën e thjeshtë e përdorë në formën : vravi për vrau ose shkovi për shkoi.
Përemri lidhor që dhe lidhëza ftilluese që, shqiptohen e shkruhen qi: “ Tre malcorë qi janë mendue. Be kam ba qi s’shkoj n’hapsane…” Folja jam në pjesore perdoret në formën kenë, ndërsa folja ndihmëse ka = ish. P.sh. “ Ish ken idhnaku “, por edhe me q, si : qoftë haku.
Numërori themelor një = nji: “ nji ma t’mirin, nji grue, nji dekik”. Ndërsa përcjellorja e foljeve përdoret: tuj. “ Tuj pi venë, tuj pi raki, tuj qit pushkë për çdo frëngji, tuj t’ngreh zharg… Paskajorja përdoret në formën më të bukur shprehëse që i jep bukuri e brishtësi vargut, duke shkruar pjesëzën me, si: “me ba luftë, me u kndue, ( njëlloj për te dy format: veprore e pësore.
Vemë re përdorimin e kohës së tashmës për kohën e ardhme: “ te dy lidh, ju çoj për lakut, me gajret po na vjen deka”.
Kënga ka shumë fjalë të burimit turko – arabe, shpesh të përdorura me qellim që të mbesin në kujtesën e dëgjuesve analfabetë, mëqë fjalët shqipe ishin futur në fondin e fjalëve “ plaka e të harrueme”. Si gjuhë e lirë kishte mbetur vetëm nëpër shtëpi e kisha ku predikonin priftërinjtë. Një gjë të tillë e pohojnë shkrimtarët e vjetër të Letërsisë Shqipe, si: Buzuku, Budi, Bardhi e Bogdani.
Këtu poshtë po rreshtojmë disa prej tyre, duke mos pretenduar se i kemi klasifikuar drejtë: fjalë të leksikut turk apo arab, por po i futim në një thes: gazep, gajret, haber, javeri, asqerin, marak, sakak, dekik, oxhak, bajrak, konak, çehre, divanhane, hapsane, haku, suvari, iqindi, dai, etj.
Karakteristikë e leksikut është përdorimi i shumë arkaizmave të shqipes që kanë dalë nga përdorimi dhe e bëjnë të vështirë kuptimin e vargjeve, sepse fjala ka dalë jashtë përdorimit, si: probatini, asqer, martinë, kapsulaçe, karajfile, ltine, maxhare, etj.
Përsa i përket zhanrit poetik, poezia “ Kanga e Zek Jakinit “ është një ode, meqenëse i kushtohet një ngjarjeje solemne dhe vargjet shoqërohen me muzikë, ashtu si shoqëroheshin në Greqinë e Lashtë.
Kanga e Zek Jakinit është kënduar nga gjithkush, mjafton të ketë ditur disa vargje, pa pretenduar rreshtimin e tyre sipas vazhdimit të ngjarjes, si e pamë te “ Zeka e Kinit”. Kënga, për madhështinë e saj, ka qenë orkestruar për këngëtarë të Operas e Baletit dhe e ka kënduar këngëtari shkodran, pjesëtar i atij Ansambli, Hysen Pelingu, Luçie Miloti, etj.
Vargjet e këngës janë të denja për një tragjedi shekspiriane, mbasi në veprim ndeshen dy kudërshtarë të papajtueshëm me njëri – tjetrin, kanë ideale krejtë të kundërta, çka e bën edhe më të dhimbshëm fatin e tyre.
Vitet e fundit, 2003, kjo këngë është futur në tekstin mësimor të klasës së shtatë e tash e mbrapa çdo fëmijë shkolle në mbarë vendin ka për ta marrë vesh se cili qe Zek Jakini i cili, kur i tha e ëma:” Duro bir, pash jetën tande!”, ai ia ktheu: “Jo,moj nanë se s’hy n’hapsanë/ pa m’tërhjekun zharg prej kambe…” 53)


Kanga e Zek Jakinit në librin e muzikës të klasës së shtatë, 2004
“Kanga e Zek Jakinit” pasqyron realitetin e drejtëpërdrejtë të asaj kohe, “ …kur Austro –Hungaria dhe Rusia hartuan një program reformash, të cilin Qeveria e Stambollit, u shtërngua ta pranonte.” 54)
Ato vite, konfliktet shqiptaro - turke kishin marrë përmasa mbarë kombëtare që nga Kosova në veri e deri në jug, Gjirokastër.
Në punën time studimore disavjeçare hodha një gur themeli e mbetëm me shpresë se, me kalimin e viteve, do të lartësohen nga studiues të epikës popullore shqiptare, figura e Zek Jakinit nga Beltoja e Shkodrës dhe kënga e tij, që të zënë vend nderi, ashtu si u takon, në panteonin e kulturës shqiptare.




FUND

Berdicë, me 10. 09. 2002

BURIME DHE REFERENCA

1. Enver Hoxha, “Vepra”,vëllimi 23, fq. 171, 174.
2. Ago Agaj, “Lufta e Vlorës”, Toronto, Kanada, fq. 62.
3. Dr. Romeo Gurakuqi, “Lindja dhe zhvillimi i qytetit në krahinën ilire të Labiatisë”, te “Shkodra në shekuj”,1998, fq.16 dhe “Rrezja e dritës”1996/2, fq. 26
4. “Regjistri i Kadastrës dhe Koncesioneve për rrethin e Shkodrës, 1416 – 1417, T. 1977, fq.85.
5. Pjetër Topalli, “Shkodra ilire”, te “Shkodra në shekuj”, 1993, 28, 29.
6. Eqerem Çabej, “Studime etimologjike në fushë të shqipes”, II, A-B, T.1976, fq.146.
7. E. Çabej, “Studime… “, Bleu III, C-D, T.1987, fq. 188.
8. AQSH i RSH, 132/a, V.1744, D.1, fl. 46-65.
9. Po aty.
10. Nevila Nika, “Sinodet e klerit shqiptar dhe rëndësia e tyre për jetën e popullatës me besim katolik”, “Dioqeza e Shkodrës gjatë shek. XVIII sipas dorëshkrimeve Arkivore”, Shkodër, 2001, fq.32, 33.
11. Ahmet Bushati, “ Dështon aksidentalisht kryengritja e Berdicës”, “ Në gjurmët e një ditari”, Shkodër, 2001, fq. 47.
12. Hamdi Bushati, “Shkodra dhe motet”, Shkodër, 1998, fq. 498.
13. Prof. Shefik Osmani, “Herbartianizimi” dhe shkollat e hapura nga Drejtoria e Arsimit në Shkodër gjatë viteve 1916 – 1920”, “Shkodra në shekuj”, Shkodër, 2000, Vëll. II, fq.415.
14. Aleksandër Pashuku, “Engëjt në pavdekësi”, Gazeta, “Shqipnia Etnike”, 11.06.2002, fq. 7.
15. Tajar Zavalani, “Histori e Shqipnis”, 1998, fq..206.
16. Xhafer Belegu, “Lidhja e Prizërendit”, fq. 72.
17. Po aty.
18. Kumtim gojor, Gaspër Lacuku, në Beltojë, 2002.
19. Edith Durham, “Brenga e Ballkanit”, T.1991,fq. 228.
20. “Ditaret” e Nazuh Dizdarit (1858-1940) e Tahir Dizdarit, (1900-1972).
21. E.Durham, vep. cit.fq. 341.
22. Xh. Belegu, vep.cit. fq.216.
23. Gjush Sheldia, “Kryeipeshkvia Metropolitane e Dioqezat Sufragane (shenime historike), Shkodër, 1957-1958, fq.37.
24. E. Durham, vep.cit. fq. 255.
25. Sami Repishti, “Madhështore” , Nju Jork, 2 nandor 1997.
26. Zija Shkodra, “Esnafët shqiptarë”, Tiranë, 1973, fq. 267.
27. Dr. Anton Fistani, “Të parët racorë të shqiptarëve”, gazeta, “Shkodra”, 20.09.2000.
28. Sabri Quku, “Kanuni i Lek Dukagjinit në profilin Juridik”, Shkodër, 1997,fq.60.
29. Kasem Taipi, “Kanga e Zek Jakinit”, te “Zana Popullore”,1933, fq. 181.
30. “Kanga e Kurt Begj Çelës”, te “Zana e Matit”, autor, prof.dr.Kahreman Ulqini, “Shkodra” (Almanak),1967, fq.287
31. “Ditaret”, vep. cit.Dosja 915, viti, 1903.
32. Po aty.
33. “Zana e Matit”, vep.cit.
34. “Ditaret…”, vep.cit.
35. “Historia e Shqipërisë”, Vëll. II, fq. 313.
36. Agim Çausholli, “Lufta e Koplikut e vitit 1920 në këngën popullore”, “Shkodra në shekuj”,1993, fq. 211.
37. Gaqo Bushaka, “Guna e Zezë”, roman, Shtëpia botuese, “Mësonjtorja”,1997, fq.91 dhe 124.,Kap.XII dhe XVI.
38. “Zeka e Kinit”, Hamit Spahiu, “Kangë të vjetra popullore”, fq. 314.
39. Selami Tabaku, Xhyher Cani, “Kumtari 6”, Shkodër, 1996, fq.199.
40. Fan Noli, “Vepra 4”, Tiranë,1989
41. “Zana e Matit”, vep. cit. “Shkodra”…fq. 286.
42. H. Bushati, vep. cit. fq. 242.
43. “Zana Popullore”, vep. cit. fq.132.
44. “Shkodra”( Almanak), vep. cit. fq. 287-288.
45. “Zana Popullore”, vep. cit. fq.200.
46. Aurel Plasari, “Si mund të rilexohet një poezi e Fishtës”, “Hylli i Dritës”, Numur i Posaçëm, Tiranë, 1995, fq.117.
47. Gjergj Fishta, “Preja”, “Lahuta e Malësisë”, Romë, 1991, fq. 36.
48. Kasem Taipi, vep. cit. fq. 202.
49. Gradilone Giuzepe, “La litteratura albanese e il mondo clasico”, Roma, 1983, p.89.
50. Kasem Taipi, vep. cit. fq. 204.
51. Po aty, fq. 205.
52. H. Bushati, vep. cit. fq.204.
53. K.N. Mullai, “Kënga e Zek Jakinit”, te “Edukata Muzikore 7”,(ribotim), 2003, fq.86.
54. Tajar Zavalani, vep. cit. fq. 204.

PASQYRA E LËNDËS

faqe
Parathënie ------------------------------------------------------------------------------ 2
Beltoja, vendbanim i hershëm i fortifikuar ilir ------------------------------------- 5
Kushtet historike e social – politike kur u lind Zek Jakini ----------------------- 8
Takimi hutë për hutë me kalorësin e xhandarmërisë turke ----------------------- 10
Zeka i papajtueshëm me qeveritarët turq -------------------------------------------- 12
Vargjet e këngës së Zek Jakinit në krijimtarinë artistike shqiptare ------------- 20
Analizë krahasuese ideo – artistike e “ Këngës së Zek Jakinit “ ---------------- 24
Burime dhe referenca ----------------------------------------------------------------- 31
Pasqyra e lëndës ----------------------------------------------------------------------- 33

Me fal se po te pyesh , po per cfare sherben kjo me te vertete. Pra do me thene ti vetem sa e ke bere copy and paste nga forume te tjera edhe e ke ven ketu?

Jo,jo "ILACI"nuk asht "kopy" nga forume te tjera, por shkrim origjinal i papblikuem as ne shtyp, as n'internet, as facebook. E hodha une me qellimin e mire qe lexues te ndryshem, qe mund te kene degjuar a shfletur diçka per kete person publik, te lanun ne heshtje nga diktatura komuniste per 50-vite ne Shqipni, te bahet i njoftun. Ka moterzime te ndryshme te kanges qe popullii di, si asht ajo qe permend une ma siper: "Zeka e Kinit". Simbas publikuesit te kanges: "Zeka e kinit" qe ashte nje tjetersim i titullit, Zek Jakinin e bie nga Dibra e Madhe, ku keqinformon, se ai ishte nga Beltoja e Shkodres. Heroizmi i Tij ka mbet i perjetsuem ne kange. Ju, mund ta merrni mundimin me e lexue deri ne fund, e jo me u merzite. Falmeshendet autori.